André Gorz: Son Mektup
Usta yazar ve şairlerin eserlerinden küçük alıntılara yer verdiğimiz “Edebiyat Hayatından Hatırlamalar” köşesi bu hafta André Gorz ile devam ediyor
Asıl adı Gerhart Hirsch olan Gorz, kapitalizm eleştirisi, çalışma hayatı, sosyalizm ve ekolojik düşünce üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır. 9 Şubat 1923'te Viyana'da doğdu. Avrupa'da antisemitizmin yükseldiği dönemde büyüdü ve 1939'da İsviçre'ye gönderildi. Lozan'da kimya mühendisliği eğitimi aldı. 1946'da Jean-Paul Sartre ile tanışması, düşünsel gelişiminde önemli bir rol oynadı. 1949'da Paris'e yerleşerek gazeteciliğe başladı. Yazılarında Michel Bosquet takma adını da kullandı.
Eserlerinde kapitalist üretim ilişkilerini, ücretli emeğin insan yaşamı üzerindeki etkilerini ve ekonomik büyümenin sınırlarını ele aldı. Çalışma saatlerinin azaltılmasını ve bireysel özgürlüğün artırılmasını savundu. 1970'li yıllardan itibaren ekolojik sorunlara yoğunlaşarak üretim ve tüketim anlayışını eleştirdi. Elveda Proletarya, Ekoloji ve Politika ve İktisadi Aklın Eleştirisi başlıca eserleri arasındadır. Çalışma hayatı, toplumsal özgürlük ve siyasal ekoloji üzerine geliştirdiği düşüncelerle tanındı.
Gorz'un özel yaşamında eşi Dorine Gorz önemli bir yere sahipti. Uzun yıllar süren birliktelikleri, onun kişisel yaşamını ve düşünsel dünyasını derinden etkiledi. 2006 yılında yayımlanan D.'ye Mektup: Bir Aşk Öyküsü adlı eserinde eşine duyduğu sevgiyi, birlikte geçirdikleri yılları ve aralarındaki güçlü bağı anlattı. Dorine'in uzun süredir yaşadığı sağlık sorunları, çiftin yaşamında belirleyici bir unsur oldu. André ve Dorine Gorz, 22 Eylül 2007'de Fransa'nın Vosnon kentindeki evlerinde birlikte yaşamlarına son verdiler.
Gorz’un Ayrıntı Yayınları tarafından yayımlanan Son Mektup Bir Aşk Hikâyesi isimli kitabından kısa bölümler paylaşıyoruz.
SON MEKTUP
Yakında seksen iki yaşında olacaksın. Boyun altı santim kısaldı, olsa olsa kırk beş kilosun ve hâlâ güzel, çekici, arzu uyandırıcısın. Elli sekiz yıldır birlikte yaşıyoruz ve ben seni her zamankinden çok seviyorum. Sadece benimkine değen bedeninin sıcaklığıyla dolan, kahredici bir boşluk taşıyorum göğsümün tam ortasında yeniden.
Bir süredir içimi kemiren sorunlara geçmeden önce bu basit şeyleri sana bir kez daha dile getirme ihtiyacındayım sadece.
(…)
Hikâyemiz neredeyse bir yıldırım aşkı gibi çok güzel başladı. Tanıştığımız gün, seni poker oynamaya razı etmek isteyen üç erkekle sarılıydı etrafın. Kızıl kestane gür saçların, sedef gibi bir tenin ve İngilizlere özgü ince bir sesin vardı.(…)
Anlamıyordum. Aramızda hangi görünmez bağların dokunmakta olduğunu bilmiyordum. Geçmişten söz etmeyi sevmiyordun. Bizi birbirimize bir anda yakınlaştıran temel deneyimin hangisi olduğunu yavaş yavaş anlayacaktım.
(…) Zevkin alınan ya da verilen bir şey olmadığını seninle anladım. Kendini verme ve ötekinden kendisini vermesini isteme biçimiydi zevk. Kendimizi tümüyle birbirimize verdik.
Ondan sonraki birkaç hafta boyunca neredeyse her akşam buluştuk. Yatak yerine kullandığım eski kanepemi paylaştın benimle. Olsa olsa altmış santim genişliğindeydi ve birbirimize sarılıp uyuyorduk. Kanepenin dışında odamda, tahta ve tuğlalardan yapılmış bir kitaplık, üzeri kâğıt dolu koca bir masa, bir sandalye ve bir elektrikli ısıtıcı vardı sadece. Dünyayla ilişkimin olmaması seni şaşırtmıyordu. Senin bunu kabul etmen karşısında da ben şaşırmıyordum.
Seni tanımadan önce, can sıkıntısı yaşamadan ve bunu karşımdakine hissettirmeden bir kızla iki saatten fazla zaman geçirmemiştim hiç. Seninleyken beni çeken şey, beni başka bir dünyaya sokmandı. Çocukluğuma damgasını vuran değerler orda geçerli değildi. Bu dünya beni büyülüyordu. Ne mecburiyet ne aidiyet olmaksızın oraya girdiğimde her şeyden kaçabiliyordum. Seninle başka bir yerdeydim, yabancı, kendime bile yabancı bir mekânda. Tamamlayıcı bir başkasılık boyutuna girişi sunuyordun bana; ben ki tüm kimlikleri reddetmiş ve hiçbiri benim olmayan kimlikleri birbirine eklemiştim daima. (…) Seninle korunmuş ve koruyucu bir dünya kurduğumuz duygusu içindeydim (Syf 11-16)
Ama bunların hiçbiri, ta en baştan beri bizi birleştirdiğini hissettiğimiz görünmez bağı açıklayamaz. İstediğimiz kadar alabildiğine farklı olalım, doğuştan gelen bir tür yara gibi temel bir ortak yanımızın olduğunu hissediyordum. Biraz önce “temel deneyim”den söz ediyordum: güvensizlik deneyimi. Bu deneyimin doğası ikimizde aynı değildi. Bunun önemi yok: Benim için olduğu gibi senin için de, dünyada güvenli bir yere sahip olmadığımız anlamına geliyordu. Ancak kendimiz için yaratacağımız yere sahip olacaktık. Özgürlüğümüzün sorumluluğunu üstlenmek zorundaydık ve senin bu konuda benden daha hazırlıklı olduğunu sonradan keşfedecektim. (Syf 18)
Yetişkinlerin dünyasında kendine ait hiç yerin yoktu. Tüm evrenin eğreti olduğu için güçlü olmaya mahkumdun. Gizli kırılganlığının yanında gücünü hep hissettim. Üstesinden gelinmiş kırılganlığını, kırılgan gücünü seviyordum. İkimiz de eğretilik ve çatışma ürünü çocuklardık. Karşılıklı olarak birbirimizi diğerinden korumak için yaratılmıştık. Bize doğuştan verilmeyen dünyadaki yerimizi birbirimiz aracılığıyla birlikte yaratmaya ihtiyacımız vardı. Ama bunun için, aşkımızın aynı zamanda hayat boyu bir sözleşme olması gerekiyordu.
Tüm bunları hiç bu kadar açık bir biçimde dile getirmedim. Yine de ta içimden biliyordum. Senin bildiğini de hissediyordum. Ama yaşanmış bu gerçekliklerin düşünüş ve davranış biçimimde kendine bir yol açması için katedilecek mesafe uzundu (Syf 19-20)
Hayatını bensiz, benimle olduğundan daha kolay kurabilirdin. Dünyada kendine yer edinmek için kimseye ihtiyacın yoktu. Doğal bir güce, ilişki kurma ve düzenleme yeteneğine sahiptin; mizah duygun vardı; rahattın ve her durumda başkalarını da rahat ettiriyordun; yakınlaştığın insanların hemen sırdaşı oluyor ve onlara yol gösteriyordun. Başkalarının sorunlarını şaşırtıcı bir çabuklukla seziyor ve kendilerini açıkça görmelerine yardım ediyordun. (Syf 26)
Yazmadan yaşayamayan biriyle hayatını birleştirdiğini söylüyor ve yazar olmak isteyen insanın yalnız kalabilmeye, günün ve gecenin her saatinde not almaya ihtiyaç duyduğunu; dil üzerine çalışmasının, kalemi bir kenara koyduktan sonra da pekâlâ devam ettiğini ve hiç beklenmedik bir anda, mesela bir yemeğin ya da bir sohbetin tam ortasında onu tümüyle meşgul edebileceğini biliyordun. “Keşke kafandan nelerin geçtiğini bilebilseydim” derdin bazen, dalıp gittiğim uzun sessizlikler karşısında. Ama kendin de aynı yoldan geçtiğin için biliyordun aslında: en anlaşılır kuruluşunu arayan bir kelime akışı; durmadan değiştirilip düzeltilen cümle parçacıkları; bir parola ya da bir simge onları hafızaya kaydetmeyi başaramazsa akılda kalmama tehlikesi gösteren oluşum halindeki düşünceler. Bir yazarı sevmek, onun yazmasını sevmektir, diyordun. (Syf 30)
Zorluklar seni derhal harekete geçiriyor, beni ise çöküntüye sürüklüyordu.
O sıralarda mı, önce mi, yoksa sonra mıydı? Her halükârda yaz mevsimindeydik, binanın avlusunda kırlangıçların havada yaptıkları akrobasiyi hayranlıkla seyrediyorduk ve sen şöyle demiştin: “Bunca az sorumluluk için ne büyük özgürlük!” Öğle yemeğinde bana, “Üç gündür benimle tek kelime konuşmadığının farkında mısın?” dedin. Merak ediyorum, tek başına yaşıyor olsaydın, kendini benimle olduğundan daha mı az yalnız hissederdin acaba?
O sıralarda, karamsarlığımın sebeplerini sana hiç anlatmadım. Utanmış olmalıyım. Senin güvenli haline, geleceğe olan inancına, beliren mutluluk anlarını yakalama yeteneğine hayrandım. (Syf 32)
Üzerinde birlikteliğimizin kurulmakta olduğu temel bu yıllar esnasında değişti. İlişkimiz, benim gerçeklikle olan ilişkimin süzüldüğü filtre oldu. İlişkimizde bir yön değişikliği gerçekleşti. Benim tartışmaya fırsat tanımayan yanımın seni sindirmesini uzun süre sineye çekmiştin; bu tutumumun, teorik bilgiye hâkim olmamandan kaynaklandığını düşünüyordun. Yavaş yavaş, etki altında kalmayı reddetmeye başladın. Dahası, teorik yapılara ve özellikle de istatistiklere isyan ediyordun. Bunlar ancak yorumlar vasıtasıyla bir anlam kazandığı için, diyordun, o ölçüde de kesinlikten yoksundur. Oysa yorum, istatistiğin gücünü borçlu olduğunu iddia ettiği matematiksel kesinliğe talip olamaz. Benimse düşüncemi yapılandırmak için teoriye ihtiyacım vardı ve yapılanmamış bir düşüncenin her an ampirizme ve anlamsızlığa gömüleceğini söyleyerek sana karşı çıkıyordum. Sen de, teorinin daima, gerçeğin değişken karmaşıklığını algılamamızı engelleyen bir prangaya dönüşme tehlikesi barındırdığı cevabını veriyordun. (Syf 39-40)
“Sadece bir süreliğine berabersek, şimdi gitmeyi ve aşkımızın anısını bozulmamış bir şekilde beraberinde götürmeyi tercih ettiğini” söylemiştin bana. Benim saygısızlığım göz önüne alınırsa öngörülebilecek bir şeydi bu. (Syf 48)
İnsanın, hayatını nasıl değerlendirdiğini, aslında neler yapmak istemiş olduğunu sorguladığı yaşa gelmiştim. Hayatımı yaşamış olmadığım, ona hep belli bir mesafeden bakmış, sadece tek bir yanımı geliştirmiş ve insan olarak yoksul kalmış olduğum duygusu içindeydim. Sen hep benden daha zengin olmuştun ve yine öyleydin. Tüm boyutlarınla serpilip gelişmiştin. Hayatını sindire sindire yaşıyordun; oysa ben, sanki hayatımız gerçek anlamda ancak daha ilerde başlayacakmış gibi, bir sonraki işe geçme telaşı içindeydim daima.
Kendi kendime, öz üzerinde yoğunlaşmak için hangi ayrıntıdan vazgeçmem gerektiğini sorguladım. (Syf 61)
Yazmam için beni teşvik etmeyi bırakmadın. Evimizde geçirdiğimiz yirmi üç yıl boyunca altı kitap, yüzlerce makale ve söyleşi yayımladım. Tüm kıtalardan gelen onlarca ziyaretçiyi ağırladık ve onlarca mülakat verdim. (…) İlk zamanlarımızdaki gibi mevcudiyetine özen gösteriyorum ve sana bunu hissettirmek hoşuma giderdi. Sen bana tüm hayatını ve olduğu gibi kendini verdin; kalan zamanımız boyunca, ben de sana kendimi tümüyle verebilmek isterdim.
Seksen iki yaşına yeni girdin. Hâlâ güzel, çekici, arzu uyandırıcısın. Elli sekiz yıldır birlikte yaşıyoruz ve ben seni her zamankinden çok seviyorum. Son zamanlarda sana bir kez daha âşık oldum ve sadece benimkine değen bedeninin sıcaklığıyla dolan, kahredici bir boşluk taşıyorum göğsümün tam ortasında yeniden. Geceleri bazen, boş bir yolda ve ıssız bir manzarada bir cenaze arabasının ardından yürüyen bir adamın karaltısını görüyorum. O adam benim. Cenaze arabasının taşıdığı ise sen. Senin yakılma törenine katılmak istemiyorum; elime, içinde küllerinin bulunduğu bir kavanoz vermelerini istemiyorum. “Die Welt ist leer, Ich will nicht leben mehr”i söyleyen Kathleen Ferrier'in sesini duyuyor ve uyanıyorum. Nefesine kulak veriyor, hafifçe seni okşuyorum. İkimizin de dileği, diğerinin ölümünden sonra yaşamak zorunda kalmamaktı. Birbirimize sık sık söylediğimiz gibi, olmaz ya, eğer ikinci bir hayatımız olsaydı o hayatı da birlikte geçirmek isterdik. (Syf 63-64)