Cynthia Cockburn: Buradan Baktığımızda

Usta yazar ve şairlerin eserlerinden küçük alıntılara yer verdiğimiz “Edebiyat Hayatından Hatırlamalar” köşesi bu hafta Cynthia Cockburn ile devam ediyor.

20 Kasım 2026 - 07:03

Cynthia Cockburn (24 Temmuz 1934- 12 Eylül 2019)

İngiliz feminist sosyolog, yazar, akademisyen ve barış aktivisti Cynthia Cockburn  İngiltere’nin Leicestershire bölgesinde doğdu. Malvern Girls’ College’da eğitim gördü. Üniversite öğrenimi görmeyen Cockburn, sosyal bilimler ve yayıncılık alanlarında aldığı eğitimlerle araştırmacılık ve yazarlığa yöneldi. Özellikle kadın emeği, toplumsal cinsiyet eşitsizliği, teknoloji ve çalışma yaşamı arasındaki ilişkiler üzerine yoğunlaştı.

Cockburn’ün akademik çalışmaları, kadınların çalışma hayatındaki konumunu, erkek egemen iktidar ilişkilerini ve teknolojik gelişmelerin toplumsal cinsiyet üzerindeki etkilerini ele aldı. Eserlerinde teknoloji, emek ve toplumsal cinsiyet ilişkilerini inceledi. Daha sonraki çalışmalarında ise savaş, militarizm, milliyetçilik ve barış hareketlerine odaklandı.

1990’lı yıllardan itibaren savaş ve çatışma bölgelerinde kadınların deneyimlerini araştırdı. Cockburn, akademik çalışmalarının yanı sıra uluslararası kadın ve barış hareketlerinde de aktif rol aldı. Greenham Common Kadın Barış Kampı'nın kurulmasına katkıda bulundu ve Londra'daki Siyahlar İçinde Kadınlar (Women in Black) hareketinin kurucuları arasında yer aldı. Kadınların Uluslararası Barış ve Özgürlük Birliği (WILPF) bünyesinde çalıştı; silahsızlanma, militarizme karşı mücadele ve toplumsal cinsiyet eşitliği için faaliyet yürüttü.

12 Eylül 2019'da, 85 yaşında hayatını kaybetti. Cockburn’ün Metis Yayınları tarafından yayımlanan “Buradan Baktığımızda” isimli kitabından kısa bölümler paylaşıyoruz.

BURADAN BAKTIĞIMIZDA

Birçok ülkede kadınlar, savaş ve barış konularına özel bir ilgi gösterirler. Kadınların savaşı erkeklerden daha az desteklediklerini veya en azından savaş hakkında daha kararsız ya da daha çekinceli olduklarını gözler önüne seren kamuoyu yoklamaları, bu konuda cinsler arasında bir fark olduğunu yaygın biçimde ortaya koymaktadır. Militarizme ve savaşa etkin biçimde karşı çıkmak isteyen kadınlar sıklıkla yalnızca kadınlararası örgütlenmeyi seçerler. Bu neden böyledir? Biz, kadın ya da feminist olarak ne yaptığımızı düşünüyoruz? Savaş karşısındaki feminist "duruş" nedir? Bazı yanıt taslakları oluşturmaya başlamak için bu kitapta, değişik ülkelerde, değişik zamanlarda farklı farklı militarizasyon ve savaş deneyimleri yaşamış kadınların silahlı çatışma deneyimlerini canlı bir şekilde sergiliyorum. Bu kadınların bazıları "sıcak" savaşı yalnızca uzaktan izlemişler, bazıları da on yıllarca süren savaşlardan güç kurtulmuş veya bu savaşların kurbanı olmuşlar. Yine de hiçbirimiz militarizasyondan ve "soğuk" savaşlardan uzakta değiliz. Bu kitapta yer alan kadınların hepsi bir konuda birbirine benziyor: Yalnızca "barışçı zihniyete sahip" olmakla kalmamış, bir şekilde militarizme ve savaşa karşı kolektif bir muhalefet örgütlemeyi seçmişler.

Kitabımın başlığı, Buradan Baktığımızda, deneme duygusuyla ve birçok soruya açık olmak üzere seçildi. Bunu biraz açabiliriz. Öncelikle bu başlığın, (elde pankart!) Biz Buradan Bakıyoruz demekle aynı şey olmadığını söyleyelim. Daha çok, "biz"in kim olabileceği sorusunu ve sözcüklerin en küçüğü ve en büyüğü olan “biz”in içine kaç çeşit "biz" konabileceğini akla getirir. “Biz”in içindeki “ben”(yazar) ile, haklarında ve kendileri için yazdığım kadınlar arasında ne ölçüde özdeşlik varsayılabileceğinin belirsiz kaldığını umut ediyorum. "Buradan" sözcüğü, akla birçok şeyin olduğu değişen bir manzaraya bakışı getirir, yorum gerektirir. Birimiz ya da diğerimiz başka bir yerden baktığımızda, yerimizi hafifçe değiştirmiş bile olsak, farklı olaylar görüş alanımıza girer ve perspektif farklı olur. “Buradan” sözcüğünün işaret ettiği konum benim zevkime göre biraz katı gerçi, ama en azından yararlı ve mümkün bir anlamlar dizisi önerdiğini umuyorum: örneğin, kesin olmayan ve geçici bir zemin, katliamlara nispeten yakın ya da çok uzak bir coğrafi bölgede olmak ya da hayatlarını belli bir sınıf veya etnik grubun üyesi olarak da yaşayan kadınlar olarak şanslarımızı belirleyen bir sosyal konumlandırma. (Syf 23-24)

Savaşın içinde olmanın, onu doğrudan yaşamanın, kadınların düşünceleri üzerinde ters etkileri vardır. Bir yandan, bu durum feminizmin önünü tıkar. Sevgilileri, kocaları, babaları ve oğulları savaşa alınan, birçoğu ölümcül bir tehlike içinde olan kadınlar, kavramsal olarak kendilerini erkeklerden ayıramazlar. Hem kaybettikleri sevdikleri hem de korkulu düşmanları olarak hayatlarında bir yeri olan erkekler arasındaki benzerlikleri düşünmek istemezler. Öte yandan savaş kadınlar için, birçoğunun yalnız başına göğüslemek zorunda olduğu yeni güçlükler yaratır. Ailelerine tek başlarına bakmak, yeni bir işe başlamak ya da yer değiştirmek zorunda kalabilirler. Bu şekilde edindikleri yeni özsaygı bazen onları feminizme doğru götürür.

Savaşı çatışmanın olmadığı bir yerden izlemek de kadınları farklı taraflara yönlendirebilir. Kimileri olduğu yerde kalır ve acı gerçeğe arkasını döner. Kimileri de savaşın etkisiyle dehşete düşer, özellikle de nasıl acı çektiklerini kolayca hayal edebildikleri kadınlar için kederlenirler. (Syf 249)

Medya, politikacılar ve hatta savaş karşıtı hareket, kadınların savaşta cinsiyet ve toplumsal cinsiyet özelinde yaşadıklarını genellikle ihmal eder, olduğundan farklı bir biçimde sunar ya da sömürür. Bu yüzden de birçok kadın, "ayakları yere basan" şeyler söyleyen kadınların politik süreçlere ve barış görüşmelerine katacakları yeni şeyler olduğunu düşünür. (Syf 252)

Kadınları militarizme ve savaşa karşı diğer kadınlarla örgütlenmeye teşvik eden başka bir etmen de, askeri bağlamdaki erkek şiddetine, özellikle de erkek cinsiyetinin şiddeti/erkeklerin cinsel şiddetine karşı uyanık olmaları. Bosna ve Ruanda'da 1990'ların ortalarında gerçekleştirilen soykırımlarda görülen korkunç tecavüz vakaları, tüm dünyada savaş karşıtı kadınların protestolarında tecavüzü ön plana çıkardı. Kadınların çığlıkları ve medyanın ilgisi, genellikle bastırılan bir şeyi zorla kamusal bilince taşıdı: tüm savaşlarda, erkeklerin kadınlara yönelik cinsel istismarının yaygın olması. Birçok savaş karşıtı aktivist, kendi ülkelerinde normal günlük hayatta şiddet görmüş olanlara destek projelerinde çalışmış ya da halen çalışmakta. Savaş zamanı ve savaş sonrası durumlar üzerinde çalışan feministler, kadına yönelik şiddetin "askeri" ve "sivil" bağlamları arasındaki güçlü bağı görmemize yardımcı oldu. Georgette Mulheir ile Tracey O'Brien, 1990'ların sonlarında İrlanda ve Hırvatistan'da vaka çalışması yaptılar. Sonuç olarak, silahlı çatışmalar sırasında ve sonrasında, toplum içinde şiddet olduğunda, kadınlara yönelik erkek şiddetinin arttığını ve sıklaştığını ortaya koyan daha nice araştırmacıyı teyit ediyorlar. Silahı olan erkekler, bu silahı eşlerini ve hayat arkadaşlarını sindirmek için kullanıyorlar. Mulheir ve O'Brien'in teorisine göre, erkeklerin savaş sırasında kadınlara yöneltilen erkek şiddeti ile "barış" denen zamanlardaki erkek şiddeti arasındaki bağlantı, erkekliğin doğal ve sürekli özelliği değil, bir iktidar yapısının ifadesi: “Alkol, stres ve ekonomik sıkıntı gibi, savaşın ve topluluk içindeki çatışmaların da bu şiddette payı olabilir; ama kadınlara yönelik şiddetin asıl nedeni bazı erkeklerin kadınlar üzerinde bireysel olarak iktidar ve denetim kurma gereksinimi ve bir patriyarkal sistemin kadınları ile erkekleri arasındaki ortak güç dengesizliğidir.” (Mulheir ve O'Brien 2000: 156).

Erkek cinsiyetinin şiddeti/erkeklerin cinsel şiddetinin olmadığı yerler varsa da çok azdır. Britanya'yı ele alalım. Dünyanın en yoksul, en sorunlu ya da en militarize toplumu olmadığı açık; yine de 2004/05 yıllarında İngiltere'de ve Galler'de, polis kayıtlarına göre 1.035.046 kişiye yönelik şiddet suçu ve 60.946 cinsel suç işlenmiş. Bir yılda, ilk suç tipinin yüzde 90'ı ve ikincisinin de yüzde 99'u erkekler tarafından işleniyor. Ülkemizde, haftada ortalama iki kadın yeni ya da eski erkek arkadaşı tarafından öldürülüyor (İçişleri Bakanlığı 2006). Böyle olguların ve rakamların tekrar tekrar sunulmasının (burada yalnızca en iyi bildiğim yer olarak Britanya'dan söz ediyorum) kamuoyu üzerindeki etkisi şaşırtıcı şekilde azdır. Erkek şiddeti realitesinin tek tek kadınların yaşamlarına biçim verir. Sürekli, kendimizi ve kızlarımızı şiddet uygulayan erkeklerden en iyi nasıl koruyacağımızı düşünürüz. Erkekler de bu konuda kaygılanır. Tecavüz karşısında erkekler ve erkek çocuklar da savunmasızdır. Ama onların korktuğu tecavüzcü de erkektir. Korku duydukları diğer şiddet türlerinin faili olarak da gözlerinde bir erkeği canlandırırlar. Kadınların kâbusu erkeklerdir ama erkeklerin kâbusu kadınlar değildir. Öte yandan, toplumsal düzeyde, erkek şiddeti çoğu zaman hiç sorgulanmadan yaşamın gerçeği sayılır; değiştirilemeyeceği sanılır, dolayısıyla da kimse buna karşı çıkmanın bir işe yarayacağını düşünmez. Britanya'da çalışan ve kitaplarını yayımlatan feminist sosyolog Ann Oakley bu konuda şunları yazıyor:

Kadınlar da erkekler gibi öldürseydi ya da zarar verseydi, onların toptan delirdiğini (ya da korkunç bir şekilde hormonlarının esiri olduklarını) söylerdik. Geçmişte olsa şeytan der, cadı diye yakardık. Ama asla sıradan bir insan davranışı olduğunu söyleyip bu şiddeti kabullenmezdik. Tek tek erkek vakalarına, haber niteliği olan patolojiler gözüyle bakabiliriz; yine de bütün bunları hayatın sıradan bir parçası sayarız, bir grup olarak erkeklerin neden bu şekilde davrandığını pek düşünmeyiz. (Oakley 2002: 46).

Medya, kadınların erkekler tarafından tecavüze uğradığı ve cinsellik içeren cinayetlere kurban gittiği vakaları duyurur ve bazen de sansasyonel bir biçimde sunar. Aynı zamanda bizatihi şiddetle, “şiddet uygulayan gençlik”, “video oyunları”, “ırkçı saldırılar” ve “silahlı suçlar”la ilgili kaygıları dile getirir. Ama bu fenomeni erkek şiddeti, özellikle de erkeklerin cinsel şiddeti olarak sorunlaştıran ya da bunu doğuran, aklayan ve alkışlayan kültürlerin erilliğini sorgulayan yorum yazılarının basında yer almadığını görürüz. Erkeklik hakkında hiçbir politik kaygı görmeyiz. Erkek şiddetinin sıklığı ve yaygınlığı, devlete bedeli, güvenlik açısından sonuçları ve yaşam kalitesine verdiği zarar göz önünde bulundurulduğunda, bu eksikliğin eşi benzeri olmadığı açıktır. Bu durum ancak, patriyarkal iktidarı, ezeli zorlama araçlarından birini marazileştirmek için kullananların politik yetersizliğiyle açıklanabilir. (Syf 256-259)


ARŞİV