Atatürk Kitaplığı köşesinde bu hafta Klaus Kresiser tarafından yazılan İletişim Yayınları tarafından yayımlanan Atatürk kitabından bölümler paylaşıyoruz.

05 Kasım 2026 - 10:35

A ⁺ A^- Yazdır

ATATÜRK (3)

Mustafa Kemal'in nesli, Cumhuriyet'in kaderine 1970'lere gelinceye kadar damgasını vuracaktır.

Siyasî bilincini kazandığı bu seneleri daha sonraları şöyle anlatacaktı:

Memleket idaresinde ve siyasetinde fenalıklar olduğunu keşfetmeye başladık. Binlerce kişiden ibaret olan Harbiye talebesine bu keşfimizi anlatmak hevesine düştük. Mektep talebesi arasında okunmak üzere mektepte el yazısıyle gazete tesis ettik. Sınıf dahilinde ufak teşkilatımız vardı. Ben heyet-i idareye dahildim. Gazetenin yazılarını ekseriyetle ben yazıyordum. O zaman Mektep Müfettişi İsmail Paşa vardı. Bu harekâtımızı keşfetmiş. Takip ettiriyormuş. Mektebin müdürü Rıza Paşa isminde bir zattı. Bu zat, padişah nezdinde İsmail Paşa tarafından tahtie edilmiş: “Mektepte böyle talebe var. Ya farkında olmuyor, ya müsamaha ediyor,” denilmiş. Rıza Paşa mevkiini muhafaza için inkâr etmiş. Bir gün, gazetenin icap eden yazılarından birini yazmakla meşguldük. Baytar dershanelerinden birine girmiş, kapıyı kapatmıştık. Kapı arkasında birkaç nöbetçi duruyordu. Rıza Paşa'ya haber vermişler. Sınıfı bastı. Yazılar masa üzerinde ve ön tarafta duruyordu. Görmemezliğe geldi. Ancak dersten başka şeylerle iştigal vesilesiyle tevkifimizi emretti. Çıkarken: “Yalnız izinsizlikle iktifa olunabilir,” dedi. Sonra hiçbir ceza tatbikina lüzum olmadığını söylemiş.

O günlerde tartışmaların, ülkenin “azgelişmişliği” üzerinde döndüğünü düşünmek fazla modern bir bakış olacaktır. Elbette Osmanlı İmparatorluğu'nun altyapısı felaket durumda idi(…)

Mustafa Kemal okul yıllarına ilişkin anılarında kendisini, müdürün bir miktar kendine zeval gelmesin diye, biraz da gönüldaşlıkla “yukarıya” ihbar etmediği küçük bir gizli grubun ardındaki itici güç olarak tarif eder. Bu faaliyetlerin kurmay subay sınıflarının sonuna kadar sürdüğünü, gizli cemiyetin erkân-ı harp eğitimini bitirdikten sonra sahte isimle bir ev kiralayıp orada “ara sıra” toplandığını anlatır. Bu faaliyetler gözlenmiştir ve Padişah'ın ajanlarınca bilinmektedir. Genç yüzbaşılar Fethi isminde, askerlikten uzaklaştırıldığı öne sürülen muhtaç bir subayı evlerine almış, adamın muhbir olduğu ortaya çıkmış, gruptan birinin tutuklanmasına neden olmuştur:

Bir gün sonra da bizi tevkif ettiler. Fethi Bey meğer Ismail Paşa'nın hafiyesi imiş. Bir müddet münferit surette hapis kaldım. Sonra Mabeyn'e götürdüler. Isticvab edildim (sorguya çekildim). Ismail Paşa, başkâtip, bir de sakallı bir adam hazır bulunuyordu. Isticvaptan anladık ki gazete çıkardığımızdan, teşkilat yaptığımızdan, apartmanda çalıştığımızdan, hûlâsa bütün bu işlerden dolayı maznun (zan altında) bulunuyorduk. Daha evvelki arkadaşlar itiraflarda bulunmuşlar. Birkaç ay bōyle mevkuf tutulduktan (tutuklu kaldıktan) sonra bıraktılar.

Birkaç ay süren tutukluluk hali dahil bütün bu aktarılan olaylar 1905 yılının ilk yarısında vuku bulmuş olmalıdır, çünkü aynı yılın temmuz ayında Suriye'ye, 5. Ordu'ya intikal emrini alır. (Syf 56-58)

Erkân-ı Harp Yüzbaşı rütbesini alan Mustafa Kemal Bey 1926 tarihli resmi biyografideki anlatımla, “günler süren sorgulamalar ve aylarca devam eden tutukluluk hallerinin” ardından Suriye'ye “sürülmüş”tür. 27 Ocak 1923 günü annesinin mezarının başında hazır bulunanlara, Zübeyde Hanım'ı ancak serbest bırakıldıktan sonra başına gelenlerden haberdar ettiğini anlatacaktır.

 (…)

Mustafa Kemal Suriye'de, kulağına kendi memleketinin içli şarkılarından ve hareketli kantolarından oldukça değişik gelen Arap müziğine âşık olur. Kültür Devrimi'nin en hareketli günlerinde -daha sözünü edeceğimiz- Sarayburnu'ndaki bir yaz gecesi eğlencesinde, tüm Şark'ın hayran olduğu Mısırlı şarkıcı Münire El Mehdiye'den (1885'ler-1965) Suriye'de görev yaptığı bu dönemden aklında kalan Arapça bir şarkıyı icra etmesini isteyecektir.

Bütün bunlara rağmen, askerî programını ve siyasî gündemini ihmal ettiği kesinlikle söylenemez. Suriye'nin güneyindeki Havran vilâyeti, 5. Ordu'nun komutanlarının gözünde çoğu Dürzî olan ve sürekli baş ağrıttığı düşünülen nüfusuyla mutlaka düzen sağlanması gereken bir bölgeydi. Dürzîler periyodik aralıklarla Osmanlı idaresine karşı ayaklanıyor, Hıristiyan komşularının köylerini basıyorlardı. İddiaya göre Mustafa Kemal, amirlerinin iradesine karşı gelip Havran'a hiç de tehlikesiz olmayan inceleme turlarına çıkmıştır. Sonradan kendisi, imparatorlukta sivil idareyle askerî eğitimin kifayetsizliklerine burada birinci elden tanık olduğunu söyleyecektir. (Syf 61-65)