Fosil yakıtların sağlığa etkisi ağır!
Yeni yayımlanan bir rapora göre, fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği Türkiye’de her yıl yaklaşık 26 bin 500 kişinin ölümüne yol açarken, İstanbul 8 bin 100 ölümle iller arasında ilk sırada yer alıyor
Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi (CREA) ile Temiz Hava Hakkı Platformu’nun (THHP) hazırladığı “Fosil Yakıtların Türkiye’ye Ağır Faturası: Sağlık Yükü ve Ekonomik Maliyeti” başlıklı rapor geçtiğimiz günlerde kamuoyu ile paylaşıldı. Araştırmaya göre Türkiye’de hava kirliliğinin (PM 2,5) yüzde 52’si, kömür, petrol ve gaz gibi fosil yakıtlardan kaynaklanıyor. Bu kirliliğin sağlık üzerindeki etkileri ise ülke ekonomisine bir yılda yaklaşık 55 milyar dolara mal oluyor. Bu tutar, ülkenin 2024 yılı gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 4,1’ine karşılık gelirken, fosil yakıt kirliliğinin yıllık ekonomik maliyetinin, Sağlık Bakanlığı’nın tüm 2024 bütçesinin yaklaşık 2,5 katı olduğu belirtildi. Raporda, fosil yakıt kaynaklı hava kirliliğinin, kalp ve damar hastalıkları, solunum yolu hastalıkları, akciğer kanseri, inme ve diyabet nedeniyle gerçekleşen ölümler dahil, Türkiye’de yılda yaklaşık 26 bin 500 ölüme yol açtığı belirtildi.
İSTANBUL’DA YILDA 8 BİN 100 ÖLÜM
Fosil yakıt kaynaklı hava kirliliğinin sağlık üzerindeki etkileri kentlere göre farklılık gösteriyor. Raporda, kirlilikle ilişkilendirilen yıllık ölüm sayısının en yüksek olduğu il İstanbul oldu. İstanbul’da tahmini ölüm sayısı 8 bin 100 olarak hesaplanırken Ankara’da 2 bin 500, İzmir’de 2 bin 400, Bursa’da bin 600 ve Hatay’da bin ölüm kaydedildi.
Araştırmada nüfusa oranla ortaya çıkan etkiler de değerlendirildi. İstanbul’da fosil yakıt kaynaklı PM2,5 kirliliğinin her 100 bin kişide yılda 56 ölümle ilişkili olduğu tahmin edildi.
Hava kirliliğinin etkileri ölüm vakalarıyla sınırlı değil. Rapora göre fosil yakıt kaynaklı PM2,5 kirliliği yılda yaklaşık 8 bin erken doğum ve 8 bin 200 bebeğin düşük doğum ağırlığıyla dünyaya gelmesiyle ilişkilendirildi. Aynı kirliliğin çocuklarda 5 bin 100 yeni astım vakasına ve astım nedeniyle 6 bin 500 acil servis başvurusuna yol açtığı hesaplandı. Kirlilik, çalışma hayatını da etkiledi. Raporda fosil yakıt kaynaklı PM2,5 maruziyetinin yılda yaklaşık 8,5 milyon hastalık izni gününe neden olduğu tahmin edildi.
ÜLKE SINIRLARINI AŞIYOR
Raporda, Türkiye’deki fosil yakıt kullanımından kaynaklanan hava kirliliğinin ülke sınırlarının ötesinde de sağlık ve ekonomik kayıplara neden olduğu belirtildi. 2024 yılı verilerine göre Türkiye kaynaklı kirlilik Mısır’da 3 bin 200, Suriye’de bin 700, Irak’ta 800, İsrail’de 500 ve Yunanistan’da 400 ölümle ilişkilendirildi. Bu ülkelerdeki tahmini yıllık ekonomik maliyet Mısır’da 2,1 milyar dolar, Suriye’de 200 milyon dolar, Irak’ta 800 milyon dolar, İsrail’de 4,5 milyar dolar ve Yunanistan’da 1,5 milyar dolar olarak hesaplandı.
ULUSAL STANDART BULUNMUYOR
Araştırmada, Türkiye’de dış ortam havasındaki PM2,5 kirliliği için ulusal bir hava kalitesi standardının bulunmadığına dikkat çekildi. Rapora göre yalnızca Türkiye içindeki karasal fosil yakıt emisyonları dikkate alındığında nüfusun yüzde 53’ü, Dünya Sağlık Örgütü’nün metreküp başına 5 mikrogramlık yıllık kılavuz değerinin üzerinde kirliliğe maruz kaldı. Nüfusun yüzde 16’sının maruz kaldığı kirlilik ise 2030’da yürürlüğe girecek yeni Avrupa Birliği standardı olan metreküp başına 10 mikrogramın üzerine çıktı.
FOSİL YAKITLARDAN ÇIKIŞ ÇAĞRISI
THHP Koordinatörü Deniz Gümüşel, Türkiye’nin fosil yakıtlardan çıkış için bir yol haritası hazırlaması gerektiğini söyledi. Gümüşel, elektrik üretiminde yeni kömürlü santral projelerine izin verilmemesini ve mevcut santrallerin işçilerin ve bölge halkının ekonomik, sosyal ve sağlık haklarını güvence altına alan adil bir plan çerçevesinde mümkün olan en kısa sürede kapatılmasını önerdi. Gümüşel, COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum’un da yakın zamanda dile getirdiği fosil yakıtlardan “adil, düzenli ve eşitlikçi biçimde uzaklaşılması” gerektiğini belirtti.
Halk Sağlığı Uzmanı ve THHP Yürütme Kurulu Üyesi Prof. Dr. Çiğdem Çağlayan, “Her yıl yaklaşık 8 bin erken doğum, 8 bin 200 bebeğin düşük doğum ağırlığı ile dünyaya gelmesi, çocuklarda 5 bin 100 yeni astım vakasına ve astım nedeniyle 6 bin 500 acil servis başvurusu, hava kirliliğine bağlanıyor. Fosil yakıtlar, Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) tanımladığı sağlığın 4 ticari belirleyicisinden biri; dolayısıyla tütün ve diğer sağlığa zararlı ürünler gibi, halk sağlığı açısından ele alınmalı ve sağlığa zararlı ürünler olarak tanınmalı. Fosil yakıtların insan sağlığı üzerindeki etkileri ve yol açtığı ekonomik maliyetler, bu konuda acil adımlar atılmasını gerektiriyor. Devletlerin fosil yakıt şirketlerine sağladığı teşvikler sonlandırılmalı; halk sağlığını koruyan, fosil yakıtlara bağımlılığı azaltan somut ve etkili politikalar hayata geçirilmeli.” diye konuştu.
CREA ve THHP, raporun sonuç bölümünde Türkiye’ye PM2,5 için ulusal bir standart oluşturulmasını ve ilk aşamada kömürlü elektrik üretiminden aşamalı çıkış taahhüdünde bulunulmasını önerdi. Raporda fosil yakıt kullanımının azaltılmasının hava kirliliğine bağlı hastalık ve ölümleri önlemenin yanı sıra sağlık harcamalarını ve iş gücü kayıplarını da azaltabileceği belirtildi.