Her dikkat dağınıklığı DEHB olmayabilir
Psikiyatri Uzmanı Dr. Emine Kılınç, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun yalnızca odaklanma güçlüğünden ibaret olmadığını belirterek; zaman yönetimi, planlama, dürtü kontrolü ve duygu düzenleme gibi birçok alanı etkileyebildiğini söyledi
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkat süresini, dürtü kontrolünü, planlama ve zaman yönetimi gibi günlük yaşam becerilerini etkileyebilen nörogelişimsel bir bozukluk olarak tanımlanıyor. Genellikle çocukluk döneminde başlayan ancak belirtileri yetişkinlikte de devam edebilen DEHB, kişinin eğitim, iş, sosyal yaşam ve ilişkilerinde çeşitli güçlükler yaşamasına neden olabiliyor. Her dikkat dağınıklığının DEHB anlamına gelmediğine dikkat çeken Psikiyatri Uzmanı Dr. Emine Kılınç, hastalığın nedenleri, belirtileri ve tedavi süreci hakkında bilgi verdi.
“DEHB ZEKÂ GERİLİĞİ DEĞİLDİR”
DEHB'nin yalnızca dikkat eksikliğiyle sınırlı olmadığını belirten Kılınç, “DEHB; dikkat, dürtü kontrolü, zaman yönetimi, planlama ve davranışların düzenlenmesini etkileyen nörogelişimsel bir bozukluktur. Temel sorun dikkatin hiç olmaması değil, gerektiği yerde ve gerektiği süre boyunca sürdürülememesidir. Bireyler ilgilerini çeken konulara uzun süre odaklanabilirken sıkıcı veya zorlayıcı görevleri başlatmakta ve sürdürmekte güçlük yaşayabilir. DEHB; zekâ geriliği, tembellik, irade eksikliği ya da disiplinsizlik değildir. Bireyler normal veya yüksek zekâ düzeyine sahip olsalar da potansiyellerini günlük yaşamlarına yansıtmakta zorlanabilirler.” dedi.
Her dikkat dağınıklığı veya unutkanlığın DEHB olarak değerlendirilmemesi gerektiğini vurgulayan Kılınç, “Stres, uykusuzluk, kaygı, depresyon ve zihinsel yorgunluk da dikkati olumsuz etkileyebilir. DEHB'yi diğer dikkat sorunlarından ayıran temel noktalar; belirtilerin çocukluktan itibaren görülmesi, süreklilik göstermesi ve günlük yaşamı belirgin şekilde etkilemesidir. Bu kişiler sık sık geç kalabilir, sorumluluklarını unutabilir ve başladıkları işleri tamamlamakta zorlanabilir. Değerlendirmede belirtilerin süresine, farklı ortamlarda görülüp görülmediğine ve kişinin yaşamını ne ölçüde etkilediğine bakılır.” ifadelerini kullandı.
GENETİK ETKİLER GÜÇLÜ
Kılınç, “DEHB, genetik etkilerin güçlü olduğu nörogelişimsel bir bozukluktur ve araştırmalar, DEHB’ye yatkınlıktaki bireysel farklılıkların yaklaşık yüzde 70-80’inin genetik faktörlerle ilişkili olduğunu göstermektedir. Ancak bu oran, DEHB olan bir ebeveynin çocuğunda aynı oranda DEHB görüleceği anlamına gelmez. DEHB tek bir genden kaynaklanmaz; beyin gelişimi, dikkat, motivasyon, ödül sistemi ve davranış kontrolüyle ilişkili birçok genetik faktörün birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Gebelikte sigara veya alkol maruziyeti, prematüre doğum, düşük doğum ağırlığı ve bazı toksik maddelere maruz kalma gibi çevresel etkenler de artmış DEHB riskiyle ilişkilendirilmiştir. Bununla birlikte DEHB, yanlış ebeveyn tutumlarından kaynaklanmaz; aile ortamı, uyku düzeni, eğitim koşulları ve psikososyal stres gibi faktörler daha çok mevcut belirtilerin şiddetini ve kişinin bu belirtilerle baş etme becerisini etkileyebilir.” şeklinde konuştu.
Yetişkinlerde DEHB'nin çocuklardaki kadar belirgin fiziksel hareketlilikle ortaya çıkmayabildiğini belirten Kılınç, “Yetişkinlerde DEHB, çocuklardaki kadar belirgin fiziksel hareketlilikle değil; daha çok içsel huzursuzluk, zihinsel yoğunluk, zaman yönetimi sorunları, erteleme, unutkanlık, planlama ve organizasyon güçlükleriyle kendini gösterebilir. Kişi aynı anda birçok işe başlayıp tamamlamakta zorlanabilir, dikkatini sürdürmekte güçlük çekebilir ve günlük sorumluluklarını yerine getirebilmek için diğer insanlardan daha fazla zaman ve enerji harcayabilir. Bu durum zamanla sürekli yetişmeye çalışma ve tükenmişlik hissine yol açabilir. Sabırsızlık, duyguları düzenlemekte zorlanma ve hayal kırıklığına düşük tolerans da tabloya eşlik edebilir.” dedi
Çocuklukta fark edilmeyen DEHB'nin yetişkinlikte artan sorumluluklarla daha belirgin hâle gelebildiğini ifade eden Kılınç, “Kişi yaşadığı güçlükleri tembellik, yetersizlik ya da sorumsuzluk olarak yorumlayabilir. Bu nedenle yetişkinlikte tanı konulması, yalnızca tedavi açısından değil, geçmişte yaşanan güçlüklerin anlamlandırılması açısından da önemlidir.” diye konuştu.
DİJİTAL YAŞAM DİKKATİ NASIL ETKİLİYOR?
Dijital teknolojilerin dikkat üzerindeki etkilerine de değinen Kılınç, yoğun sosyal medya kullanımının doğrudan DEHB'ye neden olmadığını ancak dikkat sorunlarını artırabildiğini söyledi. Kılınç, “Sosyal medya ve dijital teknolojiler, sürekli değişen ve hızlı ödül sunan uyaranlarla dikkatimizi başka yöne çekerek uzun süre odaklanmayı zorlaştırabilir. Ancak sosyal medyanın doğrudan DEHB’ye neden olduğunu söylemek doğru değildir. ” dedi.
DEHB NASIL TEDAVİ EDİLİR?
DEHB'nin uygun destekle yönetilebilen bir bozukluk olduğunu belirten Kılınç, tedavinin kişinin ihtiyaçlarına göre planlandığını söyledi. Kılınç, “DEHB, belirtileri zaman içinde değişebilen ve uygun destekle etkili biçimde yönetilebilen nörogelişimsel bir bozukluktur. Bazı kişilerde hiperaktivite belirtileri azalırken dikkat, organizasyon ve zaman yönetimi güçlükleri devam edebilir. Tedavide ilaç, bilişsel davranışçı terapi, psikoeğitim ve günlük yaşamı düzenlemeye yönelik stratejilerden yararlanılır. Amaç yalnızca dikkati artırmak değil, kişinin yaşam kalitesini yükseltmek, potansiyelini daha iyi kullanmasını sağlamak ve günlük yaşamını kolaylaştırmaktır. Doğru tanı ve uygun tedavi, kişinin işlevselliğinin yanı sıra özgüvenini de olumlu yönde etkileyebilir.” şeklinde konuştu.