20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü, çocukların yaşam, sağlık, eğitim ve korunma haklarını hatırlatırken iklim krizi bu hakların önündeki tehditlerden biri olmaya devam ediyor. Çocuk haklarının korunması ve çocukların yaşam koşullarının iyileştirilmesi için çalışan Save the Children’ın yeni analizi, iklim kaynaklı afetlere maruz kalan çocukların sayısındaki artışı ortaya koyuyor. Analize göre, Ocak 2022-Eylül 2026 döneminde ağır iklim olaylarına maruz kalan çocukların yıllık ortalaması 330 milyona ulaştı. Bu sayı, 2017-2021 dönemindeki 222 milyonluk ortalamaya kıyasla yaklaşık yüzde 50 artış anlamına geliyor. 2022’den bu yana dünya genelinde her üç çocuktan biri, yaklaşık 911 milyon çocuk, farklı şiddetlerdeki iklim kaynaklı afetlere maruz kaldı. Ancak iklim krizinin sonuçları bütün çocuklar için aynı değil. Yaş, engellilik, yoksulluk, yerinden edilme ve temel hizmetlere erişim gibi koşullar çocukların afetler karşısındaki risklerini artırabiliyor. Save the Children Türkiye Program Geliştirme, Kalite ve Etki Direktörü Volkan Pirinççi ile iklim krizinin çocuk hakları üzerindeki etkilerini, Türkiye’de yürütülen çalışmaları ve COP31 sürecinde çocukların karar alma mekanizmalarına katılımını konuştuk.

AFETLER ÇOCUKLARIN YAŞAMINI ZORLUYOR
Pirinççi’ye göre aşırı sıcaklar, kuraklık, seller ve şiddetli fırtınalar çocukların sağlığından eğitimine, beslenmesinden ailelerinin geçim koşullarına kadar pek çok alanı etkiliyor. İklim kaynaklı bu risklerin sonuçlarının afet anıyla sınırlı kalmadığını söyleyen Pirinççi çocukların gelişimi ve gelecekteki fırsatları üzerinde de belirleyici olduğunu vurguladı.
Aşırı sıcakların küçük çocuklarda susuzluk ve sıcaklığa bağlı sağlık sorunları riskini artırdığına, kuraklığın ise temiz suya erişimi ve gıda güvenliğini tehdit ettiğine dikkat çeken Pirinççi şu bilgileri paylaştı: “İklim değişikliğinin çocuklar üzerindeki etkileri çok boyutlu. Üstelik yalnızca afetin yaşandığı anla sınırlı değil. Çocukların uyku düzenini, konsantrasyonunu ve öğrenme koşullarını olumsuz etkileyebiliyor. Kuraklık ise temiz suya erişimi, tarımsal üretimi ve gıda güvenliğini etkileyerek çocukların beslenmesini ve ailelerin geçim kaynaklarını tehdit edebiliyor. Seller ve şiddetli fırtınalar evlere, okullara, sağlık tesislerine ve altyapıya zarar veriyor. Bir okulun kapanması yalnızca birkaç günlük eğitim kaybı anlamına gelmeyebilir. Özellikle kırılgan koşullarda yaşayan çocuklar için uzun süreli devamsızlık, öğrenme kayıpları ve eğitimden kopma riskini artırıyor. Bunun yanında yerinden edilme, ailelerin gelir kaybı ve yaşanan belirsizlikler çocukların psikososyal iyi olma hâlini de etkileyebiliyor. İklim değişikliğinin çocuklar üzerindeki etkilerini yalnızca afetin gerçekleştiği günle değil, sonrasında çocukların yaşamlarının ne ölçüde değiştiğiyle de değerlendirmeliyiz.”

“ÇOCUKLARIN GÖRÜŞLERİ DİKKATE ALINMALI”
“COP31'in Türkiye'de düzenlenmesi, çocuk haklarının iklim politikalarında daha güçlü biçimde ele alınması açısından önemli bir fırsat.” diyen Pirinççi şöyle devam etti: “Ancak burada önemli bir ayrımın altını çizmek istiyorum. Çocukların bir konferansa davet edilmesi veya konuşma yapması, tek başına anlamlı katılım anlamına gelmiyor. Anlamlı katılım, çocukların görüşlerinin gerçekten dikkate alınması ve alınan kararlara yansıması demektir. Bu yaklaşımın yalnızca COP31 ile sınırlı kalmaması gerekiyor. Ulusal ve yerel iklim politikalarının hazırlanmasında, afet risklerinin değerlendirilmesinde, iklim değişikliğine uyum planlarında ve uygulamaların izlenmesinde çocukların görüşlerine sistematik biçimde yer verilmesini istiyoruz. Çocukların yaşlarına uygun ve anlaşılır biçimde bilgilendirilmesi, güvenli ve kapsayıcı katılım mekanizmalarının oluşturulması ve görüşlerinin kararları nasıl etkilediğine ilişkin geri bildirim alabilmeleri önemli. Çocukların katılımını sağlamak, iklim değişikliğiyle mücadele sorumluluğunu onların omuzlarına yüklemek anlamına gelmiyor. Tam tersine, yetişkinlerin ve kurumların çocuklara karşı sorumluluklarını yerine getirirken onların görüşlerini dikkate alması anlamına geliyor.”
ÇOCUKLAR İÇİN EĞİTİM MODÜLÜ
Save the Children Türkiye’nin çocukların iklim değişikliğine ve afetlere karşı hazırlığını desteklemek amacıyla yürüttüğü çalışmalara da değinen Pirinççi, 4–8 yaş grubundaki çocuklar için 16 eğitim modülü geliştirdiklerini şöyle anlattı: “Save the Children Türkiye olarak erken yaşlardan itibaren bu hazırlığı desteklemeye yönelik çalışmalarımız var. Örneğin Acil Durumlar ve Sürdürülebilirlik için İklim Farkındalığı ve Dayanıklılık Projesi kapsamında 4–8 yaş grubundaki çocuklar için iklim farkındalığı, afet ve acil durumlara hazırlık konularında 16 eğitim modülü geliştirdik. Çocukların yaşlarına ve gelişim düzeylerine uygun, oyun ve uygulamalı etkinlikler üzerinden öğrenmelerini esas alan bu programı İstanbul'da pilot olarak başladık. AFAD ve Millî Eğitim Bakanlığıyla yürüttüğümüz iş birliği sayesinde geliştirilen bu eğitim yaklaşımının daha geniş ölçekte yaygınlaştırılmasına yönelik adımlar da atmak için hazırlık yapıyoruz.”

İKLİM POLİTİKALARINDA SOMUT EYLEM ZAMANI
İklim değişikliğine uyum ve afetlere hazırlık çalışmalarının yalnızca afet sonrasında yapılacak müdahaleler olarak görülmemesi gerektiğini söyleyen Pirinççi, “Birleşmiş Milletler'in 2026 yılında yayımladığı verilere göre, yalnızca 2025 yılında dünya genelinde 171 milyondan fazla öğrencinin, yani her 10 öğrenciden en az birinin eğitimi, iklim kaynaklı tehlikeler nedeniyle kesintiye uğradı. Bu, iklim değişikliğinin çocukların yaşamında yarattığı somut sonuçları göstermesi açısından önemli bir veri. Eğitim sistemlerini yalnızca bugünün ihtiyaçlarına göre değil, değişen iklim koşullarına göre de planlamalıyız. Okulların aşırı sıcaklara, sellere ve diğer afetlere karşı dayanıklılığını artırmalı, eğitim kesintilerini en aza indirecek hazırlık ve süreklilik planları oluşturmalıyız. İklim değişikliğine uyumun eğitim politikalarının ve yatırımlarının ayrılmaz bir parçası olması gerekiyor.” dedi.
Çocukların korunmasının yalnızca eğitim alanında yapılan çalışmalarla sınırlı kalamayacağını vurgulayan Pirinççi şunları söyledi: “Sağlık sistemlerinin aşırı sıcaklar ve iklim değişikliğiyle bağlantılı sağlık risklerine karşı hazırlıklı olması, temiz su ve sanitasyon altyapısının kuraklık ve seller karşısında hizmet vermeye devam edebilmesi, çocukların yeterli ve sağlıklı beslenmeye erişiminin korunması da aynı derecede önemli. Sosyal koruma sistemleri ise bu bütüncül yaklaşımın kritik bir parçası. Çünkü iklim kaynaklı afetler ailelerin geçim kaynaklarını da etkiliyor. Yaşanan gelir kayıpları, çocukların eğitimden kopması, yetersiz beslenme ve çocuk işçiliği gibi farklı çocuk koruma risklerini artırabiliyor. Bu nedenle afetlerden etkilenen ailelere zamanında ulaşabilen, ihtiyaçlara göre genişletilebilen ve çocukların özel koşullarını gözeten sosyal koruma mekanizmalarına ihtiyacımız var.
Çocuklar kendilerini etkileyen risklerin belirlenmesinde ve çözüm önerilerinin geliştirilmesinde söz sahibi olmalı. Ancak onları koruma sorumluluğu yetişkinlerin, kamu kurumlarının ve karar vericilerin üzerinde. İklim değişikliği geleceğin değil, bugünün sorunu. Dolayısıyla mesele yalnızca çocuklara nasıl bir gelecek bırakacağımız değil, bugün onların haklarını nasıl koruyacağımızdır. COP31'deki temel çağrımız da bu: Artık vaatlerden somut eyleme geçmenin zamanı. Çocukların haklarını gözeten, yeterli finansmanla desteklenen ve sonuçları ölçülebilen iklim politikalarına ihtiyacımız var.”