Sinema tarihinin erken döneminde beyazperdeye giren trenler, zamanla göçün, ayrılığın, kavuşmanın, karşılaşmaların ve toplumsal değişimin anlatıldığı güçlü mekânlara dönüştü. Şeyma Balcı ve Seçil Büker, NotaBene Yayınları’ndan çıkan “Türk Sinemasının Trenleri” adlı kitaplarında 245 filmi inceleyerek trenlerin sinemadaki yolculuğunu takip etti. Haydarpaşa Garı'ndan demiryolu emekçilerinin hikâyelerine uzanan çalışma, sinemanın trenler ve istasyonlar aracılığıyla tuttuğu toplumsal hafızanın izini sürüyor. Şeyma Balcı ile Türk sinemasında trenlerin üstlendiği farklı rolleri, Haydarpaşa Garı'nın filmlerdeki temsillerini, göçün ve demiryolu emekçilerinin sinemaya nasıl yansıdığını konuştuk.

BİR YOLCULUKTAN FAZLASI
Türk Sinemasının Trenleri, trenleri yalnızca bir ulaşım aracı olarak değil, farklı karakterleri ve hikâyeleri bir araya getiren sinemasal mekânlar olarak ele alıyor. Kitapta trenin kimi zaman hikâyenin merkezine yerleştiği, kimi zaman da birbirinden farklı karakterleri aynı yolculukta buluşturduğu filmler inceleniyor. Balcı, 245 filmi temalarına göre değerlendirdiklerini ve trenin her yapımda farklı bir işleve büründüğünü söylüyor: “Tren çok güçlü bir imge ancak içinden tren geçen ve trenin karakterin hayatını değiştirdiği film sayısı fazla değil. Toplamda incelediğimiz film sayısı 245 -hala trenli film buluyorum- fazla görünüyor olabilir ama bunların filmlerdeki işlevi aynı değil. Aslında filmlerin gücü de buradan geliyor. Biz filmleri temalara ayırarak inceledik. Trenler kılıktan kılığa giriyor ve sürekli izleyiciyi şaşırtıyor. Dahası tren, insanları, aslında film kişilerini karşılaştırmak için de en uygun mekân. Böyle olunca trende katiller, tabutlar, hayaletler, hayvanlar, askerler, kaçaklar gibi her türden çeşitlilik bir araya geliyor. Kitapta da söylediğimiz gibi tren tekinsiz bir heterotopya. Öyleyse neden trenden uzak duramıyor yolcular ve filmler? Zaman ve mekânı odağa alarak ‘oyun’ oynamak için. Trendeki yolculuk bizleri farklı zaman ve mekânlara çağırıyor ve biz o çağrıya kayıtsız kalamıyoruz.”

TEKİNSİZLİĞİN MEKANI
Türk sinemasının trenlere ve istasyonlara bakışı da yıllar içinde değişim geçirdi. Balcı, ilk dönemlerde bu mekânların güçlü bir imge ya da anlatı alanı olarak görülmediğini, Haydarpaşa ve Sirkeci garlarının filmlerdeki kullanımının da zamanla farklılaştığını şöyle anlatıyor: “Türk sineması başlangıçta trenlerin, garların ya da istasyonların güçlü bir imge ya da mekân olduğunun farkında değildi. Haydarpaşa Garı üzerinden gidelim. Gar binasının gösterimi çeşitleniyor ancak zamanla aynı kalıyor. İç göç filmlerinin başlangıç mekânı da Haydarpaşa. Ancak film kişilerinin pek de ilgisini çeken bir mekân değil gar binası. Gelenler daha çok İstanbul’a bakıyor. 1980’lerden sonraki iç göç filmlerinde artık Haydarpaşa’nın kullanımı azalıyor. Sirkeci Garı hepten unutuluyor zira dış göç bitiyor. Zamanla trenler tekinsiz hale geliyor.”
Trenler, göç ve toplumsal dönüşümün yanı sıra gündelik yolculukların da mekânı. Balcı, bu yolculukların filmlerde basit bir yer değiştirmeden ibaret olmadığını belirtiyor: “Bir yerden bir yere giderken kullanılan bir araç, örneğin pamuk toplamak için trene biniyorsunuz ya da üniversiteyi bitirdiniz ve eve trenle dönüyorsunuz. Daha çok yolculuk için kullanılıyor. Ancak bu yolculuklar basit bir yolculuk olmaktan da uzak.”

Gurbet Kuşları-Halit Refiğ
“HAYDARPAŞA: İSTANBUL’A AÇILAN EŞİK”
Türk Sinemasının Trenleri'nde Haydarpaşa Garı, özellikle iç göç filmlerinin başlangıç mekânlarından biri olarak ele alınıyor. 1960'larla birlikte, daha belirgin biçimde 1965 sonrasında yoğunlaşan bu filmlerde Haydarpaşa, İstanbul'a gelenler için bir eşik işlevi görüyor. Balcı, göç eden karakterlerin çoğunlukla trenin içinde değil, trenden inerken gösterildiğine dikkat çekiyor: “İstanbul her zaman göç ve göçmen kentidir. İstanbul’a yaşanan göçü dönemlere ayırabiliriz. Her bir dönem de farklı özellikler içeriyor. İç göçe dair filmlerin yoğunlaşmaya başlaması 1960’larla birlikte gerçekleşir. Eğer daha da spesifik bir tarih vermek gerekirse 1965’ten sonra. Bir anlamda filmler artık İstanbul’a gelişle başlayacak. Böylece filmlerin açılış mekânı kimi zaman köy kimi zaman Haydarpaşa Garı olur. Tren ve iç göç filmlerini bir arada düşündüğümüzde film kişilerini trende değil, trenden inerken görürüz. Yolculuktan ziyade asıl önemli olan Haydarpaşa’nın gelenler için bir eşik olmasıdır.”

Eşkıya-Yavuz Turgul
İstanbul'a gelenleri bekleyen hayatın filmlerde çoğunlukla zorluklarla anlatıldığını belirten Balcı, göçün temel nedeninin iş olduğunu, kente gelenlerin hayatta kalma mücadelesi verdiğini söylüyor: “Ancak şunu belirtmeliyiz ki iç göç filmlerinde İstanbul’da film kişilerini öyle güzel şeyler beklemez. İstanbul gelenlere kapılarını hemen açmaz. Taşı toprağı altın bir şehir değildir. Gelenler ‘sana kral olacağım’ dese de olamazlar. İstanbul’a gelenlerin büyük çoğunluğu erkeklerdir, daha sonra aileler gelir. Herkesin gelme nedeni de aynıdır: İş. Dediğim gibi İstanbul’da hayatta kalmak öyle kolay değil, muhakkak kayıplar veriliyor ya da birileri ölüyor.”

Demiryol-(Fırtına İnsanları)Yavuz Özkan
DEMİRYOLU EMEKÇİLERİNİN HİKÂYELERİ
Kitapta trenlerin yanı sıra demiryolu çalışanlarının sinemadaki temsilleri de inceleniyor. Balcı, Türk sinemasının demiryolu emekçilerinin hikâyelerine yeterince yer vermediğini söyleyerek, bu eksikliği sinemanın emek ve işçi temsillerinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini şöyle açıklıyor: “Ancak burada Tük sinemasının emeğe ve işçiye nasıl baktığına bakmak gerekiyor. Kadınların ve erkeklerin belirli işlerle özdeşleşmesi gibi bir temsil sorunu da var. Sekreterler kadındır, fabrikatörler erkektir. Eve ‘ekmek getiren’ erkektir, babadır. O yüzden de toplumsal cinsiyet yapılan meslekleri de belirlemiştir. Şimdi demiryolcularına gelirsek eğer, onlar da erkek. Zaten bu iş hep erkek işi olarak görülmüş. Hala da öyle. Kitapta makinistinden istasyon şefine, yol çavuşundan gişe memuruna kadar çeşit çeşit demiryolcuların olduğu 15 film var. İlk örnek 1960’da Aliii (Çetin Karamanbey) ile başlıyor ve 2018’de Locman’la (Şükrü Alaçam) bitiyor. İlk kadın demiryolcumuz Bir Kadın (Ümit Efekan, 1991) filminde makinist olarak belirir ama filmde bir merkeziliği yoktur. Tayfun Pirselimoğlu’nun Hiçbiryerde (2002) filminde Zuhal Olcay’ın canlandırdığı Haydarpaşa’da memur Şükran karakteri neredeyse merkezde olan tek kadın karakterdir.”

İşe Yarar Bir şey-Pelin Esmer
İSTASYONLAR GEÇMİŞİN TANIKLARI
Trenlerin ve istasyonların sinemadaki anlamı, bu mekânlarda yaşayan ve yolculuk eden insanların deneyimleriyle de şekilleniyor. Balcı, aynı istasyonun farklı insanlar için farklı anlamlar taşıyabileceğini, yönetmenlerin de çekim açıları, geriye dönüşler ve kurgu aracılığıyla geçmişteki mekânları yeniden kurduğunu şu sözlerle anlatıyor: “Mekân, içinde yaşayanlarla birlikte düşünülmesi gereken girift bir kavram. Anadolu’nun küçük bir istasyonundan oğlunu tedavi ettirmek için yola çıkan bir kadın ile Anadolu’ya atanan bir öğretmenin o istasyonda yaşadıkları aynı olamaz. Zira ikisi de farklı insanlar. Mekâna atfettiklerimiz insanların yaşadıklarıyla ilişkili. Hal böyle olunca yönetmenler bazen geriye dönüşlerle, bazen çekim açılarıyla, bazen kurguyla mekânları yeniden yaratıyorlar. Böylece bugün olmayan ama o zaman olanın temsili haline geliyor mekânlar.”

Hiçbiryerde-Tayfun Pirselimoğlu
HAYDARPAŞA: ORTAK HAFIZANIN MEKANI
Haydarpaşa Garı'nın sinemadaki temsili, yapının zamanla kolektif hafızanın bir parçasına dönüşmesinde nasıl bir rol oynamış olabilir? Balcı, bu soruya yanıt verirken garın yalnızca sinemadaki temsillerine değil, tanıklık ettiği tarihsel olaylara ve kent belleğindeki yerine de dikkat çekiyor: “Sinema her şeyi yapabilir. Burada sinemaya büyük güç atfetmek istemem zira ‘büyük’ ve ‘anlamlı’ derken neyi kast ettiğiniz de önemli. Haydarpaşa’nın ilk kez görüldüğü Şehvet Kurbanı’yla (Muhsin Ertuğrul, 1940), iç göç ve yaşadığımız dönemin filmlerinde garlar bizlere kentin zamanı üzerine çok şey söylüyor. Garlar hem kişisel hem de tarihi olaylara tanıklık ediyor. Veda ya da kavuşma anları… Ama bir yandan da iç göç, Varlık Vergisi için Aşkale’ye gönderilenler… Bir dönem okuması yapabiliriz garlar üzerinden. Bir yandan da kentlerin tarihini okuyabiliriz. Bu yüzden toplumun ortak hafızasında Haydarpaşa var. Somut bir bina olmanın çok ötesinde tarihin kendisi. Hafıza mekânı!”

Kaç Para Kaç-Reha Erdem
Filmlerde Haydarpaşa'nın farklı biçimlerde kullanılması, garın sinemadaki temsillerini de çeşitlendiriyor. Balcı, Deliormanlı filminde garın içine boks ringi kurulmasını, Sihirli Define ve Çirkinler de Sever filmlerinde merdivenlerin öne çıkarılmasını, Kaç Para Kaç filminde ise hırsızlık olayının burada geçmesini örnek gösteriyor. Gürcan Keltek'in Yeni Şafak Solarken filminde de Haydarpaşa'daki kazı alanı görülüyor. Balcı, bugün her iki garın da kullanılamıyor olmasına rağmen filmlerin bu yapıları belgeleyen tarihsel izler taşıdığını belirtiyor.
Trenlerin ve istasyonların sinemada anlatılmayı bekleyen hikâyelerinin hâlâ bulunduğunu söyleyen Balcı, sözlerini şöyle tamamlıyor: “Herkesin bir hikâyesi vardır. Her hikâye de başka hikâyelere kapı açar. Sinemada hikâyeler anlatır. O yüzden de evet, anlatılmayı bekleyen bir sürü trenli hikâye var.”