Cumhuriyet maarifinin Kadıköy mirası
Yeni tedrisat yılı vesilesiyle Kadıköy’ün maarif mazisine baktık. Araştırmacı Kıvanç Koçak’ın makalesi, erken Cumhuriyet döneminde inşa edilen Birinci Ulusal Mimarlık üslubundaki tarihi mekteplerin mimari kimliğini ve bugüne ulaşan mirasını gözler önüne seriyor
Yeni eğitim öğretim yılının başlıyor olması vesilesiyle, Kadıköy’ün tarihindeki önemli okulların geçmişine bir yolculuğa çıkıyoruz. Cumhuriyet’in ilk yıllarında cehaletle mücadele ve eğitim seferberliği kapsamında ülkenin pek çok yerinde önemli okul binaları inşa edilmiş ve eğitim kurumları hayata geçirilmişti. Özellikle 1920'ler ve 1930'ları kapsayan Erken Cumhuriyet döneminde sayıları hızla artan ilkokullar, hem eğitime verilen önemi kanıtlıyor hem de dönemin mimari özelliklerini yansıtması bakımından önem taşıyor. Kadıköy bu konuda öne çıkan ilçelerden biri.
Bartın Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü’nden Ar. Gör. Dr. Kıvanç Koçak , “İstanbul'un Kadıköy İlçesinde Yer Alan Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Eğitim Yapıları Üzerine Bir Değerlendirme” başlıklı makalesinde bu konuyu ele alıyor.
Bu çalışmanın esasını Mimar Sinan Güzel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı Türk İslam Sanatları Programı’nda, Doç. Dr. Selçuk Seçkin danışmanlığında hazırlanan ve 24 Mayıs 2019'da tamamlanan “İstanbul'un Anadolu Yakasında Birinci Ulusal Mimarlık Döneminde (1900-1930) Yapılmış Eğitim Yapıları” başlıklı yüksek lisans tezi oluşturuyor. Bu tezi geliştirerek makale haline getiren Koçak’ın bu çalışması 2023 yılında The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication’da (TOJDAC-Türkiye Tasarım, Sanat ve İletişim Dergisi) yayımlandı.
20. yüzyılın başlarında yükselen milliyetçilik akımının mimariye yansımalarını, Bostancı Mekteb-i İbtidaisi, Göztepe Mekteb-i İbtidaisi, Kadıköy 35. İlk Mektep ve Acıbadem 10. İlkokulu örnekleri üzerinden analiz eden makalede, bu binaların plan şemaları, cephe tasarımları ve süsleme özellikleri gibi teknik detaylar, dönemin önde gelen mimarlarının eserleri bağlamında ele alınıyor. Koçak, klasik Osmanlı mimarisinden esinlenen sivri kemerler, geniş saçaklar ve çini süslemeler gibi özgün unsurları vurgulayarak, bu tarihi yapıların Türk mimarlık tarihindeki yerini ve önemini ortaya koyuyor. Koçak bu çalışmayla bölgedeki erken Cumhuriyet dönemi eğitim mirasının korunmasına ve daha iyi tanınmasına katkı sağlanmasını amaçlıyor.
VATANSEVER MİMARİ
Araştırmaya göre; Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte 3 Mart 1924'te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile tüm okulları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlanarak, laik ve ulusal eğitimin temeli atılmıştı. XIX. yüzyıl sonlarında yükselen Türkçülük düşüncesinin mimariye yansımasıyla ortaya çıkan Birinci Ulusal Mimarlık Akımı, Avrupa kökenli mimari üsluplara bir tepki olarak gelişmişti. “Milli Mimari Rönesansı”, “Vatansever Mimari” olarak da anılan bu akımın öncüleri Mimar Kemalettin ve Mimar Vedat Tek'ti.
ATATÜRK’ÜN EĞİTİM SEVGİSİ
Cumhuriyet öncesi dönemde inşa edilen eğitim yapıları devlet organı olan Evkaf Nezareti tarafından yaptırılırken, Cumhuriyet dönemi yapıları cumhurbaşkanları (Atatürk) ve İl Özel İdaresi (İdare-i Hususiye) tarafından kamu bütçesiyle inşa ettirilmişti. Zorlu ekonomik koşullarda bu yapıların inşa edilmesi eğitime verilen önemin bir göstergesiydi.
Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi eğitim binalarında genellikle dikdörtgen, U ve L plan tipleri yaygındı. Göztepe dikdörtgen, Bostancı L, Kadıköy 35. İlk Mektep ve Acıbadem 10. İlkokul ise U plan tipindedir. Bu plan şemaları dönemin banka, karakol, postane gibi sivil kamu yapılarında da ortak olarak kullanılmıştı. Dönemin karakteri gereği giriş cepheleri simetrik, çıkmalarla hareketlendirilmiş ve oldukça gösterişliydi. Cephelerde sivri/basık kemerler ile geniş saçaklar; süslemede kaval veya şerit silmeler, iç mekanlarda karosiman zemin kaplamaları standarttı. Kadıköy 35. İlk Mektep dış cephesinde çini (mavi ve yeşil) süslemeye yer veren tek örnekti. İncelenen 4 yapıdan 2’si (Kadıköy 35. İlk Mektep ve Acıbadem 10. İlkokul) orijinalliğini koruyarak günümüze ulaşmış. Bostancı ve Göztepe Mektepleri ise sonradan yapılan eklemelerle kısmen müdahaleye uğrasa da büyük ölçüde asıllarını muhafaza ediyor. Bu yapılar Kadıköy'de geçmişten geleceğe uzanan kıymetli birer kültür ve mimari mirası olarak varlığını sürdürüyor.
Kadıköy’ün 4 ‘ilk’ okulu
Bostancı Mekteb-i İbtidaisi: Bahçekapı'daki I. Abdülhamit Külliyesi'nin 1912'de yıkılan sıbyan mektebi yerine Mimar Kemalettin Bey tarafından inşa edilmiş ve 1913’te tamamlanmış. 1974'ten beri Bostancı Halk Eğitimi Merkezi olarak hizmet veriyor.
Göztepe Mekteb-i İbtidaisi: Evkaf Nezareti tarafından yaptırılan bina, Mimar Kemalettin Bey'in eseri. İnşasına 1915-1924 yılları arasında başlanmış, işgal yıllarında üzeri brandayla örtülerek askeri amaçlarla kullanılmış. Cumhuriyet'in ilk yıllarında 5. Okul adını almış. İlerleyen süreçte sırasıyla Göztepe Pansiyonlu İlkokulu, Göztepe Etüd ve Beslenme İlköğretim Okulu ve Göztepe İlköğretim Okulu isimlerini taşımış olup günümüzde Göztepe İlkokulu olarak adlandırılıyor.
Kadıköy 35. İlk Mektep: Rasimpaşa Mahallesi'nde (Halitağa semti) 1925-1927 yılları arasında inşa edilen ve banisi (kurucu) Mustafa Kemal Atatürk olan bu yapı, ilk olarak Kadıköy 35. İlk Mektep olarak anılmış. Sonrasında Gazi Mustafa Kemal Paşa İlkokulu, Gazi Mustafa Kemal Paşa İlköğretim Okulu adlarını almış. Günümüzde Gazi Mustafa Kemal Paşa Ortaokulu adıyla eğitim veriyor.
Acıbadem 10. İlkokul: Eskiden yerinde bulunan Acem Mehmet Efendi Konağı'nın (Mahfiruz Sultan Mektebi) yıkılmasının ardından 1930’da inşa edilmiş. İl Özel İdaresi tarafından tip projelere göre yaptırılmış. Cumhuriyet'in 10. yılında Atatürk tarafından İstanbul'a armağan edilen tip projelerden biri olduğu için bânisinin Atatürk olması da muhtemel. Zaman içinde Acıbadem 10. İlkokul, Özdemiroğlu İlkokulu, Özdemiroğlu İlköğretim Okulu adlarını almış olup, günümüzde Özdemiroğlu İmam Hatip Ortaokulu olarak kullanılıyor. Yapının ön cephesindeki panodaki “M.Y.” yazılı kitabe nedeniyle Mimar Yahya (Mithat Yahya) tarafından inşa edilmiş olabileceği tahmin ediliyor. En özgün plan yeniliği, U planın arka kolları arasında bodrum katıyla birlikte iki katlı olan sekizgen planlı bir teneffüshane bulunması. İstanbul genelinde bu plan kurgusuna sahip 13 okuldan biri.
Araştırmada yer almasa da Erken Cumhuriyet döneminde Kadıköy’de inşa edilen diğer eğitim binaları şunlar: Moda İlkokulu (Moda 8. İlk Mektep), Kemal Atatürk Anadolu Lisesi (3. Ortaokul), Kadıköy Halk Eğitimi Merkezi (eski Kadıköy Halkevi), Kızıltoprak (Zühtüpaşa) İlkokulu, İhsan Sungu İlkokulu, İstanbul Anadolu Lisesi (eski Kadıköy Lisesi / Kadıköy Sultaniyesi), Kadıköy Kız Ortaokulu (günümüzde İstanbul Anadolu Lisesi içinde)
Bazı fotoğraflar https://www.turkiyenintarihieserleri.com/ sitesinden alınmıştır