TESAK ve Tarih Vakfı iş birliğiyle düzenlenen Kadıköy Kent ve Tarih Söyleşileri serisinin üçüncü buluşması, 12 Kasım Perşembe akşamı gerçekleştirildi. “Fikirtepe’den Kadıköy’e: Kentin Derin Tarihi” başlıklı söyleşinin konuğu, İstanbul Üniversitesi Tarih Öncesi Arkeolojisi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Necmi Karul oldu. Moderatörlüğünü Mehmet Beksan’ın üstlendiği söyleşide Karul, İstanbul’un tarihöncesi geçmişini, Fikirtepe’deki arkeolojik keşifleri ve Neolitik dönem yerleşimlerini anlattı.
TARİHİ KENT KİMLİĞİ
Bir kentin tarihî kimliğinin geçmişte yaşananlarla şekillendiğini belirten Karul, tarihî kent kavramının yalnızca mimari yapılar üzerinden değerlendirilemeyeceğini söyledi. Karul, bir kentin tarihsel kimliğini koruyabilmesi için geçmişine ilişkin izlerin, bilgilerin ve yaşanmışlıkların günümüze ulaşmasının önemini vurguladı. Kentlerin tarihî kimliğini oluşturan unsurlar arasında yapıların yanı sıra bireylerin, toplumsal ilişkilerin ve geçmiş dönemlerde bırakılan izlerin de bulunduğunu ifade eden Karul, İstanbul’un tarihsel birikimini eşsiz coğrafyasıyla birlikte değerlendirmek gerektiğini belirtti.
Söyleşide kültürel mirasın korunmasına ilişkin uluslararası yaklaşımlara da değinen Karul, 1967 yılında hazırlanan Quito Normları’nın kültürel miras alanlarının korunması ve ekonomik değerlerinin değerlendirilmesi açısından önemli bir çerçeve sunduğunu aktardı. Kültürel ve ekonomik değerlerin birbirini desteklemesi gerektiğini belirten Karul, “Kültürel miras dediğimiz şey devletin zenginliğini oluşturan ekonomik kaynaklardır ve bu nedenle gelişmeye yönelik planlara dahil edilmelidir.’ Bu, alınan kararlardan biri. Yani bir kültürel miras alanı, dünyada ekonomik bir karşılığı varsa ‘kültürel miras’ olarak tanımlanıyor. İkincisi ise ‘Tüm arkeolojik, tarihî ve doğal çevre korunmalıdır. Kültürel ve ekonomik değerler, birbirlerini tahrip eden değil, zenginleştiren projeler olarak görülmelidir.’ Bu, Türkiye’de en sık karşılaştığımız handikaplardan biri.” ifadelerini kullandı.
1970’li yıllardan itibaren kültürel miras yönetimi kavramının gündeme geldiğini, 1980’lerden sonra ise koruma anlayışının yerini daha kapsamlı bir yönetim yaklaşımına bıraktığını ifade etti. Karul, 1990’lı yıllarda kabul edilen Valletta Arkeolojik Mirasın Korunması Sözleşmesi ile arkeolojik alanların halka açılması, eğitim çalışmalarının yürütülmesi ve bu alanların toplumla buluşturulması gibi konuların öne çıktığını söyledi.

İNSANLIK VE İSTANBUL TARİHİ
İnsanlık tarihinin Afrika’da başladığını ve insanların Avrupa’ya ulaşırken Anadolu üzerinden geçtiğini belirten Karul, İstanbul’un da tarih öncesi dönemlerden itibaren insan topluluklarına ev sahipliği yaptığını söyledi. Bulgaristan ve Gürcistan’daki erken dönem insan izlerini değerlendiren Karul, İstanbul’da yaklaşık bir milyon yıl öncesinden itibaren insan yaşamının bulunabileceğini ifade etti. Güneydoğu Anadolu’da ve Gürcistan’da ortaya çıkarılan Paleolitik dönem buluntularının insanlık tarihinin bölgedeki geçmişine ilişkin önemli veriler sunduğunu belirtti. Karul, İstanbul’un farklı insan türlerinin yaşam alanlarından biri olduğunu ifade ederek Homo erectus, Neandertal ve Homo sapiens dönemlerine ilişkin buluntu yerlerinin kentin tarihöncesi geçmişini anlamak açısından önem taşıdığını kaydetti.
FİKİRTEPE’NİN ARKEOLOJİK ÖNEMİ
İstanbul’daki arkeolojik araştırmaların başlangıcının rastlantısal keşiflere dayandığını söyleyen Karul, Fikirtepe’nin bu süreçte özel bir yere sahip olduğunu belirterek “İstanbul’daki arkeolojik geçmişin başlangıcı aslında rastlantılara dayanıyor. Bağdat Demiryolu’nun yapımı sırasında inşaatta çalışan bir mühendis, bugün Pendik Hastanesi’nin bulunduğu alanı ve Fikirtepe’yi keşfediyor. İlk keşfin 1900’lü yılların başlarında yapıldığını söyleyebiliriz.” dedi.
Fikirtepe’yi önemli kılan unsurlardan birinin burada bulunan çanak ve çömleklerin Stockholm Müzesi’ne götürülerek dönemin arkeologları tarafından incelenmesi olduğunu ifade eden Karul, “Yaklaşık 1925 yılında, Fikirtepe’de ortaya çıkarılan buluntuların Neolitik Çağ’a tarihlendiği belirleniyor. Bu açıdan bakıldığında Fikirtepe, arkeolojik olarak keşfedilen ilk yer olmasının yanı sıra Anadolu’da Neolitik dönem yerleşimi olarak tanımlanan ilk yer olma özelliğini de taşıyor.” diye konuştu. İstanbul’daki ilk sistematik arkeolojik kazıların 1952-1954 yılları arasında Fikirtepe’de gerçekleştirildiğini belirten Karul, kazıların Halet Çambel ve Kurt Bittel tarafından başlatıldığını aktardı. 1960’lı yıllarda ise Fikirtepe’nin yanı sıra Pendik ve Tuzla’daki Neolitik yerleşimlerin keşfedildiğini kaydetti.

BUZ DEVRİ’NİN ARDINDAN
İstanbul’da Mezolitik dönemde, yaklaşık 18 bin yıl önce Buzul Çağı’nın sona ermesi ve iklim koşullarının değişmesiyle insan nüfusunun arttığını belirten Karul şu sözlerle konuşmasına devam etti: “Milattan önce 12-10 bin yıllarına geldiğimizde, Güneydoğu Anadolu’da ilk Neolitik yerleşimler ortaya çıkmadan önce İstanbul’da oldukça yoğun, avcı-toplayıcılıkla ve özellikle balıkçılıkla geçinen, kıyılarda yaşayan bir nüfusun olduğunu söyleyebiliyoruz. Bu döneme ait buluntu yerlerine baktığımızda Ağaçlı, Gümüşdere, Riva, Şile, Ağva ve Marmara kıyılarında Haramidere, Ambarlı gibi bölgelerde çok sayıda yerleşim yeri görüyoruz. Bu döneme ilişkin kazı yapılmadığı için bilgilerimiz sınırlı. Basit barınaklarda yaşayan bu insan topluluklarından geriye yalnızca ürettikleri taş aletler kaldı.”