Fotoğrafların ikinci hayatı
Kadıköy Salı Pazarı’nda eski fotoğrafların ve belgelerin izini süren Seda Elyıldırım, aile albümlerinden kopup tezgâhlara düşen bu parçaların ardındaki hayatları ve toplumsal hafızadaki yerini araştırıyor
Kodak'ın 1888'de “Siz düğmeye basın, gerisini biz hallederiz” sloganıyla fotoğraf makinesini gündelik hayatın içine taşımasının ardından fotoğraf, yalnızca profesyonellerin ürettiği bir görüntü olmaktan çıktı. İnsanlar kendi hayatlarını, ailelerini ve yaşadıkları anları kaydetmeye başladı. Fotoğraf çekmek kadar, çekilen kareleri saklamak da zamanla gündelik hayatın bir parçasına dönüştü. Bu dönemde bir fotoğrafın hayatı, deklanşöre basıldığı anda bitmiyordu. Kâğıda basılan kareler albümlere yerleştiriliyor, zarflarda saklanıyor, kutulara kaldırılıyor ya da evlerin bir köşesinde yıllarca korunuyordu. Düğünler, doğum günleri, okul törenleri, bayramlar, aile buluşmaları ve seyahatler böylece yalnızca yaşandıkları anın değil, gelecek yılların da parçası hâline geliyordu.
Bugün ise bu fiziksel saklama biçimi büyük ölçüde ortadan kalktı. Akıllı telefonlarla birlikte milyonlarca görüntü kâğıda basılmadan telefonlarda, bilgisayarlarda ve bulut depolama alanlarında birikiyor. Geçmişin fotoğrafları ise farklı bir dolaşımla yeniden karşımıza çıkıyor. Bir zamanlar albümlerde saklanan aile fotoğrafları, mektuplar ve kişisel belgeler yıllar sonra sahiplerinden koparak ikinci el dükkânlarına ve bit pazarlarına ulaşabiliyor. Aile için kişisel bir hatıra olan bu nesneler, artık onları hiç tanımayan insanların önüne çıkıyor ve bir dönemin gündelik hayatına açılan belgelere dönüşüyor.
Peki bir aile albümünde yıllarca saklanan fotoğraflar ve kişisel belgeler nasıl oluyor da yıllar sonra bir bit pazarı tezgâhında karşımıza çıkıyor? Ve sahipleri artık bilinmeyen bu görüntüler, bize geride bıraktıkları hayatlar hakkında ne anlatıyor?
BİR DÖNEMDEN GERİYE KALANLAR
Kent araştırmacısı Seda Elyıldırım, Kadıköy Salı Pazarı'nda bu sorunun peşine düşüyor. Eryıldırım, tezgâhlarda karşısına çıkan eski aile fotoğraflarını, mektupları ve kişisel belgeleri yalnızca geçmişten kalmış eşyalar olarak değil, bir dönemden geriye kalan izler olarak okuyor. Onun için bir fotoğrafın hikâyesi, bazen fotoğrafın çekildiği gün değil, yıllar sonra bir bit pazarı tezgâhında yeniden ortaya çıktığı anda başlıyor.
Elyıldırım için eski fotoğraflar, başlangıçta estetik ve nostaljik bir merakken zaman içinde gündelik hayatın ve toplumsal hafızanın belgelerine dönüşmüş. Eryıldırım, bu merakın zamanla nasıl farklı bir okumaya dönüştüğünü, “Hepimizin geçmişi, küçük ve kişisel anların toplamından oluşuyor ve biz yaşarken farkında olsak da olmasak da ardımızda binlerce iz bırakıyoruz.” sözleriyle ifade ediyor.
Fotoğrafların bu hafızanın önemli bir parçası olduğunu vurgulayan Elyıldırım, “Pazarlarda yalnızca ikinci el eşyalar değil; kitaplar, fotoğraflar, mektuplar ve daha pek çok kişisel eşya da el değiştiriyor. Bir zamanlar birilerinin hayatının parçası olan bu nesneler, bugün tezgâhlarda yeni sahiplerini beklerken aslında toplumsal tarihimizin sessiz tanıkları hâline geliyorlar. Toplumsal hafızayı oluşturan şey de biraz bu. O fotoğraflar aslında sadece geçmişten kalmış güzel kareler değil, gündelik hayatın çok kıymetli belgeleri aynı zamanda. Ve tabii bir yerden sonra o nostalji hissi, yerini sosyolojik bir okumaya bırakıyor.” ifadelerini kullanıyor.
AİLE ALBÜMÜNDEN AÇIK HAVA ARŞİVİNE
Bit pazarındaki eski fotoğrafların çoğu bir zamanlar aile albümlerinin parçasıydı. Ancak Elyıldırım'a göre fotoğrafların aile albümünden çıkıp bir bit pazarı tezgâhına gelmesi, onların anlamını da değiştiriyor.
Elyıldırım, bu anlam değişikliğini şöyle ifade ediyor: Fotoğraflar bir zamanlar birilerinin ailesine, evine, hayatına aitti. O yüzden öncelikle çok kişisel hatıralar. Ama aile albümünden çıkıp bir bit pazarına düştükleri anda, bence başka bir anlam da kazanıyorlar. Bit pazarlarını, geçmişin izlerini taşıyan açık hava arşivleri gibi görüyorum, her biri bize toplumun sosyolojik kimliği hakkında bilgiler veriyorlar. Belki de toplumsal belleği oluşturan şey tam olarak bu küçük ve sıradan ayrıntılar oluyor.”
Elyıldırım’ın eski fotoğraflara duyduğu merakın merkezinde, insanların hayatlarına ilişkin parçaları bir araya getirme isteği bulunuyor. Bu ilgisini, “Beni çeken şey, sanırım bir bulmacanın parçalarını birleştirmek. Bir fotoğrafın kime ait olduğunu, ne iş yaptığını, nasıl bir hayat sürdüğünü öğrenme tutkusu.” sözleriyle anlatıyor.
Fotoğrafların çoğu zaman toplu hâlde karşısına çıktığını belirten Elyıldırım, bir albümde bir insanın hayatının farklı dönemlerinin izlenebildiğini söylüyor: “Bir albümün içinde, genç bir kızın gelinlik fotoğrafından başlayıp yaşlılık dönemine ait karelerine kadar uzanan koca bir zaman dilimini görebiliyorsunuz. Gencecik bir kızken gelinlik içinde poz veren kadını, albümün ilerleyen sayfalarında torunlarına sarılan bir anneanne olarak görüyorsunuz. Bir insanın hayatındaki dönüm noktaları, farkında olmadan fotoğraflarla belgelenmiş oluyor.”
Bazen farklı belgelerin aynı kişiye ait olduğu ortaya çıkıyor. Elyıldırım, böyle bir durumda karşısına çıkan tabloyu şöyle anlatıyor: “Bazen elinize birinin lise karnesi geçiyor. Sonra çalıştığı yerlere ait belgeler, düğün davetiyesi, seyahatlerinden fotoğraflar, mektuplar, kartpostallar ve en son da gazeteye verilen kesilmiş ölüm ilanı çıkıyor. Parça parça baktığınızda sıradan görünen bu belgeler yan yana geldiğinde koca bir hayat beliriyor.”
FOTOĞRAFIN İÇİNDEKİ ŞEHRİ OKUMAK
Fotoğraflardaki insanlar kadar kadrajın arkasındaki dünya da Elyıldırım'ın ilgisini çekiyor. Özellikle dış mekân fotoğraflarında görüntünün nerede çekildiğini bulmaya çalışıyor. Elyıldırım, “Beni heyecanlandıran bir diğer şey de özellikle dış mekân fotoğraflarında, o yerin neresi olduğunu bulmaya çalışmak.” diyerek bu merakını anlatıyor. İstanbul’da çekilmiş bir fotoğraf söz konusu olduğunda araştırmanın çok daha ayrıntılı bir hâl aldığını belirten Elyıldırım, “İstanbul'da çekilmiş bir fotoğrafsa, İstanbul'un neresinde, hangi semtte, hangi sokak, hatta hangi apartmanın önü olduğunu tahmin etmeye çalışıyorum. Bugün artık görüntüsü değişmiş bir sokağı, yerinde olmayan müstakil bir evin yerini bulmaya çalışmak benim gibi fotoğraf okumasını yapmayı seven insanlara ayrı bir haz veriyor.” ifadelerini kullanıyor.
Eski fotoğrafların tarihsel değerini ortaya çıkaran ayrıntılar, aynı zamanda onları hassas belgeler hâline getiriyor. Kıyafetler, saç kesimleri, evlerin salonları, duvardaki tablolar, çocukların oyuncakları, sofradaki tabaklar ve arka plandaki şehir manzaraları...
Elyıldırım, “Elinizde tuttuğunuz fotoğraf size şehir veya döneme ait ipuçlarını veriyor. Benim gibi fotoğraf okuması yapmayı seven insanlar için çok değerli belgeler. İnsanların kıyafetleri, saç kesimleri, arka planda görülen şehir manzarası hepsi yaşanılan döneme ait birer veri. Bir evin salonu, duvardaki tablo, bir çocuğun oyuncağı, sofradaki tabak, insanların giyimi, sokağın hali…” diyerek bu ayrıntıların taşıdığı değeri anlatıyor.
Dijital arşivlerin fiziksel albümler kadar kalıcı olmayabileceğine dikkat çeken Elyıldırım, “Tabii o fotoğrafların da bir ömrü var. Cihaz değişiyor, hesaplar kapanıyor, şifreler unutuluyor, bulutlar doluyor ve geriye ne kalacağı tam bir belirsizlik…” ifadelerini kullanıyor. Bu nedenle geleceğe çok fazla elle tutulur veri bırakılacağını düşünmeyen Elyıldırım, “Mektuplarımız ve günlüklerimiz, fotoğraflarımız yaşadığımız döneme ışık tutacak tarihi belgeler olacaklar.” diyor.
Elyıldırım'ı x ve Instagram'da takip edebilirsiniz.