İki el arasında tutulan mektup, çiçekler, uçuşan kuşlar ve kalp desenlerle yola çıkmış bir selam duyurulur. Kartın yüzü, sözcükle resmin aynı anda konuştuğu incelikli bir düzene dönüşür. Bayram, eve varmadan önce yola çıkan nezaket gibidir.

Sol üstte yoğunlaşan çiçekler, sağ üstte uçan kırlangıç, ortadaki bayrak ilk bakışta kutlama duygusunu taşır. İncelikle kurulmuş yerleşim Osmanlıca yazıyla tamamlanır. Hatla yazılmış tebriklerde kullanılan dil, dönemin hitap zarafetini yüklenmiştir. Yazı ile resim birbirini tamamlar. Bayramın sözü cümleyle birlikte kartın bütününe yayılır. Bu etkileyici bütünlük, Osmanlı’dan Günümüze Bayramlar & Bayramlaşmalar Sergisi içinde R. Sertaç Kayserilioğlu koleksiyonundan seçilen kartpostallarda açıkça görülür.

1910 yılında basılmış iki ayrı Osmanlı kartpostalında bayram yerinin görünmesi, koleksiyonun şaşırtıcı ayrıntılarından biri. Trabzon’da ve Bosna’da aynı bayram coşkusunun kartpostala taşınması, ortak görsel hafızanın dolaşımda olduğunu gösteriyor. Özellikle salıncakların tekrar eden bir imge olarak seçilmesi dikkat çekici. Büyük ahşap direklerle kurulan, meydanın ortasında yükselen bu düzenekler çocukların eğlencesini aşarak çevresinde toplanan kalabalıkla bütün şehrin katıldığı bir bayram sahnesine dönüşüyor. Salıncağa binen çocukların yukarı doğru yükselişi, aşağıda bekleyenlerin bakışı, çevrede konuşan ve seyreden insanların hareketi kartpostala dikkatle bakınca hemen hissediliyor. Bayram açık alana yayılan ortak sevinç hâli taşıyor.

Gözün takılıp kaldığı bir nokta var. Kartlar bayramı sürmekte olan bir hareket gibi taşıyor. Salıncağın havada kalmış anı, bekleyenlerin bakışı, meydandaki kalabalığın dağılmamış oluşu kartın içinde zamanı durduruyor. İçerideki hareket tamamlanmış görünmüyor.

Kartpostallar bir dönemin kalabalığını, açık havadaki neşeyi ve şehirlerin bayram günlerindeki ritmini taşıyor. 20. yüzyılın başında modernleşen Osmanlı dünyasında “tebrik-i bayram” amacıyla gönderilen zarif kartlar dolaşırken, meydanları, salıncakları ve kalabalıkları gösteren şehir kartpostalları aynı duyguyu başka türlü kuruyordu. Bayram böylece yazıyla birlikte görüntüye yerleşiyordu.

Benim belleğimde bayram, kırtasiyeci Acem’in karanlık dükkânında, duvar önündeki kartpostal tezgâhında başlardı. Kartpostal seçmek, birini yanıma alma biçimiydi, küçük ama ciddi bir dikkat meselesi. Uzun uzun bakardım. Kartın kime gideceği, üzerindeki resim kadar belirleyiciydi. Öğretmenime gönderilecek kartla bir arkadaşa yazılacak kart aynı olamazdı. Gofrelilerin hayranıydım. Fiyatları farklıydı. Daha kıymetli bulduğum kişiler için gofreli kart seçmek gerektiğine inanırdım. Dokununca hissedilen o kabartılar, kartın yüzeyine ayrı bir özen katardı. Bir keresinde Eminönü’nde toptancılara gidip daha çok gofreli kart aldığımı hatırlıyorum. Simliler çıktığında herkesin ilgisini çekmişti. Ben parlak şeylere düşkün olmadığım için simleri etrafa dağıtan şeylerden uzak dururdum. Kartların görsel dili, üzerindeki incelik, resimle yazının yan yana gelişi beni daha çok etkilerdi. Belki kolay söylenmeyen şeyler için önce kartın üstüne bakıyor, sözü orada arıyordum. Kartların giderek daha çok emek istediği zamanlar da oldu. Kimi zaman hazır kart yetmez, kendi hazırladığım kartları kullanırdım. Kâğıt alır, ufak çiçekler ve kenar süsleri yapar, yazının çevresini yeniden kurardım. 

Kartpostalı seçmek kadar hangi kalemle yazacağım da önemliydi. İçine mürekkep doldurulan dolmakalemimi mavi mürekkeple doldurur, kelimeleri öyle bırakırdım kartın üzerine. Mürekkep aktığında karttan vazgeçtiğim olurdu. Masadan müsvedde kâğıdını ayırmaz, önce cümleyi orada denerdim. Yazının resme değmemesi, boşluğun taşmaması, ilk cümlenin kendi yerini bulması benim için büyük dikkat isterdi. Hazır sözlere yanaşmaz, kartın içine kendime ait ses bırakmaya çalışırdım. Bazen o sırada okuduğum bir şair yaklaşırdı: Tevfik Fikret’ten bir dize, Yunus Emre’nin yalınlığı, sonra Nâzım Hikmet, Ahmet Arif. O küçük yüzeye sığan birkaç kelime içinde seçilen ses bile gönderilen kişiye göre değişirdi.

Kartın arkasına yazardım. İki üç cümle bana hiçbir zaman yetmezdi. Ayrılan küçük alan kısa sürede dolar, cümleler birbirine yaklaşır, ben yine biraz daha söylemek isterdim. Kartpostal çoğu zaman zarfa girer, adres ön tarafa yazılır, pul dille hafifçe ıslatılıp sağ üst köşeye yapıştırılırdı. Resim görünür kalabilirdi, sözcüklerin açıkta yolculuk etmesini istemezdim. Şimdi dönüp bakınca hepsi kendi sessiz düzeni içinde tekrarlanan küçük bir tören gibi görünüyor.

Sonra resim sergileri, müzeler girdi hayatıma.  Ressamlar kartpostal aracılığıyla yanı başıma yerleşti. Tablolar ışıklarıyla çekmecemde duruyordu. Görsel estetiğin içinde defalarca dönüp baktığım saklı hatıralar oldular. Kimini kullandım, kimini göndermeye kıyamadım. Yıllar sonra aradığım evrakların arasından çıkıyorlar karşıma, bir köşede unutulmuş ama renklerini koruyan minik imgeler gibi.

Kartpostalların hayatın içindeki yeri, internet ve e-postalar gündeliğin tam ortasına yerleşene kadar sürdü. Yazının ve gönderinin hızı arttı. Şimdi bayram kartları ekranda hazırlanıyor, sosyal medya üzerinden birkaç saniyede karşı tarafa ulaşıyor. Oysa kartpostalla birlikte yola çıkan o küçük bekleme süresi, gönderilen birkaç kelimenin duygusunu sessizce derinleştiriyordu.

Osmanlı’nın kartpostallarıyla bugünün dijital bayram mesajları arasında yüzyılı aşan bir mesafe var. İkisinin içinde aynı ihtiyaç sürüyor: görseli biricik tutmak, cümleleri özenle seçmek, hayatında bir yer açmak, hatırladığını karşı tarafa ulaştırmak. Postacının gelişi ayrı bir hareket taşırdı, ekranın ışığı başka türlü ulaşıyor olsa da bayramın bir başkasına değme arzusu hâlâ değişmedi.

Yazarın Diğer Yazıları

Mühürdar’da bir Alman Hoca, bir Nobel adayı

Pandemi günlerinde, 1930’larda hazırlanmış Pervititch haritalarına bakarak Mühürdar Caddesi’nde yaşamış Almanya’dan Türkiye’ye gelen üniversite hocalarının evlerini işaretledik. Sokağa çıkma yasağının olmadığı soğuk bir günde, o işaretlerin şimdiki karşılıklarını görmek için yürüdük. Seza Apartmanı’nda hukukçu Ernst E. Hirsch, Nazlı Hanım Apartmanı ...

Ayrılık Çeşmesi

Oraya vardığımda yürüyen merdivenlerin ve otobüs durağının kalabalığından önce, kurbanlık koyun ilanları gözüme çarpıyor. İkisi de bu hattın gerçeği. Köprü altına doğru tamirhanelerin ötesinde kimsenin uğramadığı, suyu akan Saraçlar Çeşmesi var. Eski gelenekler şehrin yeni yüzünde son demlerini yaşıyor. Durağa adını veren tarihi Ayrılık Çeşmesi ise ...