Sabiha Sertel, ülkemizde gazeteciliği meslek olarak benimseyen ilk kadın gazeteciydi. Eşi Zekeriya Sertel ile birlikte aydınlanma sürecimizde önemli yeri olan gazete ve dergiler yayınladılar. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş dayanaklarını oluşturan reformları desteklediler. Hatta Sabiha Sertel bununla da yetinmeyip daha gelişmiş bir toplum projesi için mücadele etti. Sabiha Sertel’in Osmanlı Selânik’inde başlayan hayatı, Cumhuriyet İstanbul’unda sürdü, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri’nde, sürgünde sona erdi. 

Selânik

Sertel’in hayata başladığı Selânik, Osmanlı yönetiminde geçen dört yüz seksen iki yıl boyunca çok uluslu, çok kültürlü, çok dilli bir kent olma özelliğini sürdürdü. Kentin sosyalleşme mekânı Beyaz Kule çevresiydi. Selânikliler piyasa yapmaya, eğlenmeye oraya giderdi. Selanik İstasyonu’nun bir tarafına bakan Beşçınar Bahçesi de dönemin meşhur mekânları arasındaydı. Floka Pastanesi ise en gözde buluşma mekânıydı. İmparatorluğun İstanbul’dan sonraki bu en canlı kenti, eski İstanbulluların deyimiyle “Avrupai Osmani” ydi. Sabiha Hanım’ın yaşadığı yıllarda Selânik, Yahudilerin de önemli bir nüfus oluşturduğu bir kentti. 60.000 civarında Sefarad ve 20.000 civarında “Selânikli” yaşardı. Değerli bir liman kentiydi. Tam bir dört yol ağzı olarak, demiryolu ile İstanbul’a ve Avrupa’ya açılırdı. Sanayisi gelişmişti. Bu nedenle Osmanlı’da ilk işçi hareketleri de Selânik’te başladı. Grev hakkı ilk kez Selânik’te konuşuldu. Basın-yayın faaliyetleri çok güçlüydü. Ladino, Türkçe, Bulgarca, Rumca olmak üzere dört dilde günlük gazete çıkardı.

Bu sosyo-kültürel birikime rağmen, dönemin koşullarının sonucu kadınların üniversiteye gitmesi mümkün olmadığı için, genç Sabiha Nazmi (Sertel)’in önderliğinde bir cemiyet kuruldu: Tefeyyüz (Aydınlanma) Cemiyeti. Sabiha Hanım, meraklı, okumak isteyen kızları bir araya getirdi, harçlıkları birleştirip, özel öğretmen tutarak üniversite seviyesinde eğitim aldılar. Günler böyle geçerken, Selânik tarihine damgasını vuracak iki büyük olay yaşandı ki tarihsel sürecin değişmesine neden oldu: Balkan Harbi ve Mübadele. Balkan Harbi’nin sonuçları Selânik’in çok uluslu yapısını değiştirdi. Orhan Türker’den¹ aktarırsak, 9 Kasım 1912 sabahı, Yunan birlikleri, veliaht Prens Konstantinos’un arkasında şehre girdiği zaman, Selanik’te herkes ağlıyordu. Türkler, utanç ve üzüntüden; Rumlar, sevinçten; Yahudiler, çaresizlik ve sıkıntının yarattığı belirsizlikten; Bulgarlar ise Selânik’i son anda elinden kaçırmanın öfkesinden…  

İstanbul

Sabiha Sertel’in ailesi dahil, “Selânikliler”e mensup pek çok aile, Balkan Harbi’nden sonra kenti terk etti. Sabiha Hanımın ailesi, Selânik’i ilk terk edenler arasında yer alıyordu. Nişantaşı’na yerleştiler. Akrabalarına ve dostlarına nazaran daha mâkul bir hayat sürdüler. Bütün aile Şişli-Nişantaşı’nda, birbirine yakın evlerde oturdular. Bu çevrenin kadınlarının hemen hepsi son derece şık, becerikli, hamarat, ailelerine çok düşkün kadınlardı. Bir araya gelince genellikle bezik oynarlar ya da Şişli Terakki Okulu’nun geleneksel kermesine hazırlanırlardı. “Selânikliler”in kadınları el işleri ile ünlüydü. Bu kermesler de kadınların yaratıcılıklarını kanıtlamalarına vesile olurdu. Kadınlar biraraya gelip, saatlerce kanaviçeler işler, oyalar yapardı… Sabiha Hanım ise sonraki yıllarda aşçılığı ile arkadaş çevresine ünlense de o bu kadın toplantılarına katılmazdı. Bilinçli bir tercihle uzak durduğu anlatılır.

Sabiha Sertel, ataerkil bir toplumda, erkek egemen bir basın dünyasının içinde kendini gerçekleştirmeye çalışan bir kadın oldu. Sabiha Hanım ve eşi Zekeriya Bey hep birlikte anıldı. Genellikle “Serteller” gibi homojen bir yaklaşım egemendir. Oysa ki pek çok konuda farklı düşünürlerdi. “Serteller” gibi homojen bir kişileştirmeden söz edilebilir mi? Emin değilim… Zekeriya Bey, politik olmasına rağmen, marksizmle her zaman mesafeliydi. Sabiha Hanım ise marksist düşünceye daha yakın oldu. Sabiha Hanım ve Zekeriya Bey, Türkiye’de demokrasinin tesis edilebilmesi için bütün güçleriyle çalıştılar. Çok parlak ve güvenli bir kariyere sahip olacakken, bunu reddettiler. Bedel ödediler. Bütün bunları gözeterek soruyorum… Mücadelesini verdikleri toplumsal yaşama biçiminin nedenselliğini oluşturan olaylar karşısında yeterli tepki gösterdiler mi? Örneğin Varlık Vergisi karşısında Tan Gazetesi’nin tutumu ve/veya 1915 konusunda derin suskunluk… Sertellerin kendilerini eksik bir tarih anlatısı üzerine inşa ettiğini söyleyebilir miyiz? Emin değilim… Belki de bu sorunun cevabını çiçeği burnunda “Roman Gibi” belgeselinden alacağız. Sabiha Sertel’in yaşam öyküsünden, mücadele mirasından yola çıkarak, adını Sabiha Sertel’in kitabından alan “Roman Gibi” belgeseli, bu yıl Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde, en iyi belgesel ödülünü kazandı. Belgesel Sabiha Sertel’in ikinci kuşak yeğeni Nur Deriş’in öncülüğünde, Tayfun Belet’in yönetmenliğinde hazırlandı. Şimdilik sadece festivallerde ve özel gösterilerde yer alıyor fakat süreç içinde belli platformlarda da izlenebilecek. Kaçırmamalı!

Yaşadıkları tehditler, yağmalar ve baskılar karşısında binbir emekle kurdukları evlerini, çok sevdikleri Moda semtini, Mano Palas’ı bırakıp, yurt dışına göçmek zorunda kalan Sertel çiftini  saygıyla anıyorum. 

 ¹ Orhan Türker. Selanik’ten Thessaloniki’ye. 2012. Sel Yayıncılık