Hansel ve Gretel masalı üzerinden tarihsel okuma ve erginleşme - 1

20 Ocak 2023 - 09:00

“Baba Bana Masal Anlatma” diyerek başladığımız yazı serüvenimizde bir yılı devirdik, ilginiz ve izniniz olursa bu yıl da size masal anlatmaya devam edeceğim. Dilerim bu esnada sizler sonu mutlu biten masalların kahramanı olduğunuz bir sene yaşarsınız. 2023’e en sevdiğim masallardan olan ve sosyolojik açıdan hayli malzeme barındıran Hansel ve Gretel’le başlayacağız. Ebeveynlerin çocuklarını ölüme terk ettiği Orta Çağ sefaletinden, yamyamlıktan, cadılıktan, ‘femme fatale’den, erginleşmeden, toplumsal rollerin öğretilmesinden bahsedeceğiz. Dilerseniz sizleri daha fazla merakta bırakmadan masalımıza geçelim.

Hansel ve Gretel’in, anneleri ölünce yeniden evlenen babaları üvey annelerinin sözüne kanarak onları ormana bırakır. İlk seferde Hansel cebine doldurduğu çakıl taşlarını yola attığı için dönüş yolunu bulurlar. Ancak ikinci seferde üvey anneleri odalarının penceresini kilitlediğinden Hansel dışarı çıkamaz ve yanına ancak kuru ekmek alabilir. Yola serptiği ekmekleri de kuşlar yediğinden evlerinin yolunu bulamazlar. Ormanda dolaşırlarken karşılarına pastadan, şekerlemelerden yapılma bir ev çıkar. Açlık içindeki çocuklar dayanamayarak evin orasını burasını kopartıp yemeye başlarlar. Bu sırada içeriden yaşlı bir kadın çıkar. Çocukları evine buyur edip, önlerine yiyecekler koyar, yumuşacık yataklar serer. Fakat sabah olup da çocuklar uyanınca kadının çocukları tuzağa düşürmek için evini pastadan yapmış bir cadı olduğu ve onları şişmanlatıp yemek istediği anlaşılır. Hansel’i bir kafese kapatır, Gretel’i de onu şişmanlatmakla görevlendirir. Hansel, parmağı yerine kafeste bulduğu tavuk kemiğini cadıya uzatarak bir süre aldığı kiloları gözleri iyi görmeyen cadıdan gizler. Ancak en sonunda cadı dayanamayarak zayıf da olsa onu yemeye karar verir. Gretel, cadıyı kandırarak fırına bakmasını sağlayarak arkasından ittirir ve kardeşini kurtarır. Çocuklar cadının evinde buldukları mücevherleri de yanlarına alarak, bir ördeğin sırtına ayrı ayrı binerek dereyi geçerler ve evlerine dönerler. Bu arada üvey anneleri ölmüştür ve babaları onları sevinçle karşılar.

Yıllardan bu yana üzerinde hiç düşünmeden çocuklarımıza okuduğumuz masala bakar mısınız? Anne ve babaları tarafından ölüme terk edilen çocuklar. Çocukları pişirip yemek isteyen cadılar. Cadıdan kurtulmak için onu alev alev yanan fırının içine iterek yakan çocuklar. Değil çocuklar büyüklerin bile uykusunu kaçıracak bu masalı yüzyıllardır insanlar çocuklarını huzurlu bir uykunun kollarına sarılması için anlatıyor. Tabii masalın orijinali burada özetlediğimiz ve günümüz çocuklarına anlatılan da bile çok daha fazla şiddet barındırıyor. Masalı biraz daha eşeleyip sırlarına ulaşmaya ne dersiniz?

Açlık, savaş, salgın hastalıklar ve diğer sebeplerle çocukları ormanda bırakmak, özellikle geç Orta Çağ döneminde bilinen bir uygulamaydı. Pek çok eleştirmen, masalın açlık nedeniyle meydana gelen gerçek terk edilme vakalarından esinlenerek ortaya çıktığını öne sürmektedir. Grimm Kardeşler tarafından yazılan masalının ilk baskısında oduncunun eşi üvey değil öz annedir. Anne, kocasını öz çocuklarını terk etmeye ikna eder. Ancak masalların olağan kötüsü üvey anneleri harcamak kolay olduğundan, sonradan böyle bir değişiklik yapılarak, annelik onuru az da olsa kurtarılır. Robert Darnton, Büyük Kedi Katliamı kitabında, bu masalı Fransız versiyonu olan Parmak Çocuk üzerinden benzer durumu anlatır: “Bir zamanlar bir oduncu ve karısı ve hepsi de oğlan olan yedi çocukları vardı… Çok yoksuldular ve yedi çocuk başlarına büyük dertti, çünkü hiçbiri kendisine bakabilecek kadar büyük değildi… Sonra çok zor bir yıl geldi; kıtlık o kadar şiddetliydi ki bu zavallılar çocuklarından kurtulmaya karar verdi.” Masalda bunlardan sıradan bir şeymiş gibi söz edilmesi, erken modern dönemde Fransa’da çocuk ölümlerinin ne kadar gündelik bir şey olduğunu göstermektedir. “Perrault masalını 1690’ların ortalarında, 17. yüzyıldaki en kötü demografik krizin ortasında yazdı; salgın ve kıtlıkların Kuzey Fransa nüfusunu biçtiği bir zamandı bu, yoksulların dericiler tarafından sokağa atılan deri artıklarını yedikleri, ağızlarında ot olan cesetlerin bulunduğu ve annelerin hastalığa yakalanıp ölsünler diye bebeklerini hastalarla temas ettirdiği bir dönemdi. Parmak Çocuk’un ana babası, 17. ve 18. yüzyıllarda birçok kez köylüleri bunaltan bir sorunla baş etmeye çalışıyor, demografik bir felaket döneminde sağ kalmaya çabalıyorlardı.”

Masalın orijinalinde Hansel’in kafeste bularak cadıya uzattığı kemik tavuğun değil, kendisinden önceki kurbanın serçe parmağının kemiğidir. Bu detaydan kadının insan eti yemesinin fiiliyata dökülmüş olduğunu anlarız. Orta Çağ Avrupa’sında kadınların cadılıkla itham edilerek kilise tarafından yakıldığı düşünülecek olursa bu masalın da cadı mitinden beslendiğini söylemek yanlış olmaz. Çocuklar cadıyı öldürdükten sonra üvey annenin de ölmüş görünmesi, pek çok yorumcuya göre anneyle cadının aynı kadın olduğunun veya aralarında bir bağ olduğunun iması niteliğindedir.

Ece Karaağaç’ın Sabit Fikir dergisinde çıkan Sonsuza Dek Mutsuz: Masalların Ardındaki Gerçekler isimli yazısına göre; masaldaki cadının aslında XVII. Yüzyılda yaşamış ve yaptığı harika zencefilli kurabiyelerle ünlenmiş Katharina Schaderin’dir. Yaptığı kurabiyeler yüzünden, kıskanç bir erkek aşçı tarafından cadılıkla suçlanarak kasabadan kovulmasına karar verilir Katharina’nın. Ancak daha kasabayı terk edemeden bir grup kızgın komşu tarafından eviyle beraber yakılır. Yani belki de cadı aslında kötü olmayabilir. Orta Çağ Avrupa’sında kilisenin önderliğinde cadı avları yapılmıştır. Kilise tarafından sanıklara suçlarını itiraf ettirebilmek için işkence serbest bırakılmıştır. Ancak buradan da büyük bir dilemma çıkmıştır: İşkence sonucu suçlamayı kabul edenler cadılığını itiraf ettikleri için öldürülürken, işkenceye dayanıp kabul etmeyenler de Şeytan’dan aldıkları güçle -cadıların acıya karşı duyarsız olmalarından dolayı- böyle davrandıkları, bunun da cadılıklarının göstergesi olduğu kabul edilerek öldürülüyorlardı. Kadın cinsi için, geçmişte ya da günümüzde erkeklerce katledilme bahanesi daima bulunmaktadır diyerek, sözümüze virgül koyalım. Hansel ve Gretel’in kaybolduğu orman gibi biz de masalımızın derinlerinde yol almaya gelecek yazıda devam edelim.

Yazarın Diğer Yazıları

BABA BANA MASAL ANLATMA – 30

OSCAR WILDE MASALLARINDA SOSYALİZM VE İNSAN RUHU - 4 Kürk Mantolu Madonna ve samurlar içinde Mona Lisa     Sabahattin Ali, hiç Oscar Wilde okumuş mudur, onun Sırrı Olmayan Sfenks öyküsünden haberi var mıdır? Bilmiyorum. Buna ilişkin hiçbir yerde bir kanıta rastlamadım ama ben Oscar Wilde’ın Sırrı Olmayan Sfenks öyküsünü her okuduğumda aklıma S ...

BABA BANA MASAL ANLATMA – 29

Oscar Wilde Masallarında Sosyalizm ve insan ruhu -3 Genç Kral Skolastik Fantazya isimli kitapta yer alan “Simurg’un Kanatlarını Takmak mı? Sarayın Merdivenlerine Camdan Ayakkabı Bırakmak mı?” isimli makalesinde Melek Özlem Sezer, masallarda halkın krallık sistemini asla sorgulamamasını eleştirir: “Ülke yönetiminin bir sistem ve bilinç gerekti ...

Baba Bana Masal Anlatma- 28

Oscar Wilde masallarında sosyalizm ve insan ruhu -2   Mutlu Prens Pinokyo, Gulliver’in Yolculukları gibi yetişkinler için yazılmış pek çok roman zamanla kısaltılarak, ‘zararlı’ kısımları ayıklanarak kuşa çevrilerek çocukların okumasına hazır hale getirilmiştir. Büyükler için yazılan kimi masallar anlamından kopartılarak çocuklara anlatılmaya ...

Baba Bana Masal Anlatma – 27

Oscar Wilde masallarında sosyalizm ve insan ruhu -1 Tam adıyla söyleyecek olursak, Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde ya da Herkes Öldürür Sevdiğini diye dilimize yerleşmiş olan Reading Zindanı Baladı’nın şairi, masal yazarı, sosyalist, ahlaksız Oscar Wilde.  Kulak verin sözlerime iyice,  Herkes öldürebilir sevdiğini Kimi bir bakışıyla ya ...

Baba, Bana Masal Anlatma - 26

Rapunzel üzerinden çocuğa erginleşmenin anlatılması -2 Doğulu kimi edebiyat tarihçileri, Rapunzel’in esin kaynağının 11. Yüzyılda Firdevsi’nin yazdığı Şehname’de geçen Rudaba olduğu söyler. Şehnâme’de, Rüstem’in, Hükümdar Zal’ın kalesi Kabil’e, hükümdarın kızı Rudaba’nın sarkıttığı saçlarına tırmanarak girmesi anlatılır. Benzer bir olayı Osmanlı ...

Baba Bana Masal Anlatma – 25

RAPUNZEL ÜZERİNDEN ÇOCUĞA ERGİNLEŞMENİN ANLATILMASI - 1  Uzun sarı saçlı Rapunzel’i, kapatıldığı kuleyi falan hepimiz biliriz de masalın adının nereden geldiğini, sonunun nasıl olduğunu pek bilmeyiz. Fazla meraklandırmadan söyleyeyim masal adını maruldan alıyor. Yani Rapunzel, tıpkı kıvırcık, göbek, Çin gibi bir marul türünün adı. Bizim pazar ...

BABA BANA MASAL ANLATMA – 24

BİNDERİLİ ÜZERİNDEN  MASALLARDA ENSESTİN İZİNİN SÜRÜLMESİ - 4 Babanın öz kızına göz koymasının yanı sıra gelinini almak için oğlunu öldürmeye çalışmasına da rastlarız masallarda. Boratav’ın Kral Padişahının Kızı böyle bir masaldır. Oğluna, kral padişahının kızını almak için iki sene harp ettiği savaştan yenilgiyle ayrılan padişahtır, bu namus ...

BABA BANA MASAL ANLATMA – 23

BİNDERİLİ ÜZERİNDEN  MASALLARDA ENSESTİN İZİNİN SÜRÜLMESİ - 3 Ütelek ve Ahu Melek gibi bir başka Boratav masalı olan Yıldırım Padişahı’nda gene kızına göz koyan bir baba görürüz, ancak kızı kurtaran Yıldırım Padişahı da pek yüzüne bakılacak adam değildir. Masal boyunca resmen kızı taciz eder ve kız en sonunda tacizcisiyle evlenir. Bu masal as ...

Baba, Bana Masal Anlatma - 22

Masallarda ensestin izini Grimm Kardeşlerin Binderili masalı üzerinden sürmeye başlamıştık, sonrasında bir Anadolu masalı olan Geyik Sultan’da da benzeri istismara rastlamıştık. “Durun, siz evlenemezsiniz. Siz baba kızsınız!” repliği Yeşilçam filmlerinde bile yoktur ama masalları okurken bunu yüksek sesle dile getirmemiz gerektiğini anlıyoruz. Pert ...

Baba, Bana Masal Anlatma - 21

BİNDERİLİ ÜZERİNDEN MASALLARDA ENSESTİN İZİNİN SÜRÜLMESİ - 1 Çocuğunuza her gece yatmadan önce masal okuyorsunuz. Evdekiler bitti. Kitapçıya gidip, ne alsam ne alsam diye bakınırken gözünüz Grimm Masalları’na takılıyor. Tabii ya, siz de bu masallarla büyüdünüz. Hemen alıyorsunuz. Akşam çocuğunuz yatıyor, siz de başucuna oturup kitabı açıyorsunuz ...

BABA BANA MASAL ANLATMA – 20

KÜLKEDİSİ / CİNDERELLA MASALI ÜZERİNDEN   TOPLUMLAR ARASINDAKİ FARKLARIN İZİNİN SÜRÜLMESİ - 4  Cinderella masalının altında gizli bir cinsel tutku yattığı söyleyerek, geçen yazıyı bitirmiştik. Daha da ileri gideyim, bu masalın kodlarında ayak fetişizmi gizlidir. Nasıl yani? diyerek kafanızı kaşıdığınızı görür gibiyim. Bunca ay sabrettiniz, yazın ...

Baba, Bana Masal Anlatma - 19

Külkedisi / Cinderella masalı üzerinden toplumlar arasındaki farkların izinin sürülmesi - 3 Cinderella’nın, Küçük Annette isimli Fransız varyantı, geçen yazımızda bahsetmiş olduğumuz Eflatun Cem Güney’in Sırmalı Pabuç masalına daha yakın durmaktadır. Masal köyde geçer ve Annette koyun güder. Kötü kalpli üvey anne kızını etle beslerken, Annette h ...

BABA BANA MASAL ANLATMA – 18

KÜLKEDİSİ / CİNDERELLA MASALI ÜZERİNDEN  TOPLUMLAR ARASINDAKİ FARKLARIN İZİNİN SÜRÜLMESİ - 2  Geçen yazımızı Cinderella’nın cariye olduğunu söyleyerek noktalamıştık. Kaldığımız yerden devam edelim o zaman. Yunanca yazan Romalı yazar Claudius Aelianus’un milattan sonra üçüncü yüzyılda, Antik dönem yazarlarından alıntılayarak derlediği Varia Hi ...

Baba bana masal anlatma – 17

KÜLKEDİSİ / SİNDİRELLA MASALI ÜZERİNDEN TOPLUMLAR ARASINDAKİ FARKLARIN İZİNİN SÜRÜLMESİ - 1  Külkedisi aslında 9. yüzyıldan kalma eski bir Çin masalıdır ama sadece Avrupa’da 550’yi aşkın değişik biçimde anlatılmaktadır. Hatta Binbir Gece Masalları’nda bile yer almaktadır ama orada ayakkabı yerine daha doğulu bir obje olan halhal kullanılmıştır. ...

HANSEL VE GRETEL MASALI ÜZERİNDEN TARİHSEL OKUMA VE ERGİNLEŞME - 3

Çocukları eve dönüş yoluna çıkartmadan önce aklıma gelen bir hususu yazmazsam rahat edemem. Hansel’in, kıpırdayamadığı daracık kafese kapatılarak, kesilip yenilmek üzere sürekli beslenmesi sizlere bir şeyler çağrıştırıyor mu? Orta Çağ’da tavukları ya da başka hayvanları daracık kafeslerde besiye çekip, kısa sürede şişmanlatıp kesmek gibi bir uygula ...

HANSEL VE GRETEL MASALI ÜZERİNDEN TARİHSEL OKUMA VE ERGİNLEŞME - 2

Hansel ve Gretel’i ormanı derinlerinde bırakmış ve biz de peşleri sıra masalın içinde ilerlemiştik. Hansel ve Gretel’i kayboldukları ormandan kurtarmaya ne dersiniz? Ormanın haritasını çözebilmemiz için biraz yardıma ihtiyacımız olacak. En büyük yardımcılarımız Pinhan Yayınları tarafından basılan orijinaline sadık çevirisi ile Can Evrim Aslan’ın Ya ...

Baba, Bana Masal Anlatma – 13

MASALLARDA TOPLUMSAL ROLLERİN ÖĞRETİLMESİ VE CİNSİYETÇİLİK - 2 Masalların daha küçücük çocukken toplumsal rolleri kafamıza nasıl soktuğunun izini sürmeye, geçen yazıda koyduğumuz virgülden devam edelim, dilerseniz. Masallarda kızlardan beklenenin ev işi ve temizlik olduğu, beyinlerine bir dantelâ gibi işlenir. Orman Evi (Yoksul Oduncu) masal ...

Baba, Bana Masal Anlatma – 12

MASALLARDA TOPLUMSAL ROLLERİN ÖĞRETİLMESİ VE CİNSİYETÇİLİK – 1   Sene başından bu yana devam eden yazı dizimizde; Başparmak üzerinden masallarda çocuk köleliğini, Fareli Köyün Kavalcısı üzerinden masallarda salgın hastalıkları, Kibritçi Kız üzerinden masallarda yoksulluk ve çocuk işçiliğini, Parmak Kız üzerinden masallarda çocuk yaşta evlend ...

BABA BANA MASAL ANLATMA – 11

MASALLARIN KAPİTALİZMİN ELİNDE OYUNCAK OLMASI  KURŞUN ASKER – 3   Evet, kola, çay, kahve derken bu yazı dizimizin sonuna geldik. En güzeli su elbette ama suları da zehirli maddelerle kirlettiğimiz için onları da ancak bir dizi işlemden geçirip arıttıktan sonra içer olduk. Çocukluğumuzdaki gibi derelerden pınarlardan su içmeye kalksak, maazall ...

Baba, Bana Masal Anlatma – 10

MASALLARIN KAPİTALİZMİN ELİNDE OYUNCAK OLMASI KURŞUN ASKER – 2 Geçen yazıda sizlere Kurşun Asker’i kapitalizmin elinde oyuncak olmaktan kurtaran kahraman bilim insanı Clair Patterson’un hikâyesini anlatacağımdan bahsetmiştim değil mi? Demli çaylarımızı içip kafamız iyice açıldığına göre ekonominin ve bilimin karmaşık dünyasına girebiliriz. İlk ot ...

BABA BANA MASAL ANLATMA – 9

MASALLARIN KAPİTALİZMİN ELİNDE OYUNCAK OLMASI  KURŞUN ASKER – 1  Karl Marx, çok doğru bir tespitle, “Kapitalizm, gölgesini satamadığı ağacı keser!” der ya, gerçekten de kapitalizm kullanamadığı şeyleri yok ederken kullanabildiklerini farklı ambalajlar içinde tüketiciye sunar. Bolivya dağlarında öldürdüğü Che Guevara’nın purosundan çakmağına, ...

Baba Bana Masal Anlatma – 8

MASALLARDA ÇOCUKLARIN ERKEN YAŞLARDA EVLENDİRİLMESİ ‘ÇOCUK GELİN’ THUMBELİNA - 3 Efendim, nihayet Parmak Kız – Thumbelina masalımızı anlatmayı bitirdik. Kralın yaptığı densizlik sinirlerimi bozsa da, kırlangıcın mutsuzluğuna üzülsem de şimdi daha iyiyim. Umarım Parmak Kız da, iyi ve mutludur, kralı yontarak insana benzetmiştir. Dilerseniz art ...

BABA BANA MASAL ANLATMA – 7

MASALLARDA ÇOCUKLARIN ERKEN YAŞLARDA EVLENDİRİLMESİ ‘ÇOCUK GELİN’ THUMBELİNA - 2 Geçen yazımızda anlatmaya başladığımız Parmak Kız masalını Köstebek’in Thumbelina’ya cinsel saldırıda bulunması üzerine daha fazla devam edemeyerek kesmiştik. Elbette yaptıkları Köstebek’in yanına kar kalmayacak. Buyurun o zaman masalın devamına… Köstebek, rah ...

Baba Bana Masal Anlatma – 6

MASALLARDA ÇOCUKLARIN ERKEN YAŞLARDA EVLENDİRİLMESİ: ‘ÇOCUK GELİN’ THUMBELİNA - 1 Ülkemizde Parmak Kız olarak bilinen Andersen masalı fantastiktir, macera doludur, acıklıdır, sonu bile tam mutlu değil, parçalı bulutludur. Disney, Thumbelina’dan bir doğa savaşçısı yaratmıştır. Gözünü hırs bürümüş, bir parkı yok etmeye çalışan kapitalistlere ...

Baba Bana Masal Anlatma - 5

MASALLARDA YOKSULLUK VE ÇOCUK İŞÇİLER: KİBRİTÇİ KIZ’IN KIZIL İNTİKAMI İşçi Bayramı ile başlayan Mayıs ayında, çocuk işçiliğinin son bulmasını dileyerek, o çok bildik masala farklı bir açıdan yaklaşmaya ne dersiniz? Babasının ölümü üzerine, çocuk yaşta okulu bırakarak çalışmak zorunda kalan Andersen’in pek çok masalında çocuk işçiliğine ve çocukl ...

Baba Bana Masal Anlatma - 4

MASALLARDA SALGIN HASTALIKLAR: FARELİ KÖYÜN KAVALCISI Son dönemlerde sokak hayvanlarının şehirlerden tamamen çıkartılarak, hayvan barınaklarına hapsedilmesi tartışmaları ünlü bir sanatçımızın attığı tweet’le daha da alevlendi. Bir kap yemek, bir tas su ve bir de başlarının okşanmasından başka bir şey beklemeyen can dostlarımızı şehirden kovdu ...

Baba Bana Masal Anlatma-3

Masallarda Çocuk Köleliği  Parmak kadar çocukların satılması -2   Geçen ayki yazımızda masallarında parmak kadar çocukların satılmasının izini sürmeye Grimm Kardeşlerin Başparmak masalıyla Almanya’da başlamıştık ve Pertev Naili Boratav’la yurda giriş yapacağımızı söylemiştik. O halde buyrun Nohut Oğlan’a…    Boratav’ın Nohut Oğlan masalınd ...

Baba bana masal anlatma-2 

MASALLARDA ÇOCUK KÖLELİĞİ PARMAK KADAR ÇOCUKLARIN SATILMASI -1 Bu sayıda hangi masalı anlatsam diye düşünürken geçenlerde ‘Kim Milyoner Olmak İster?’ yarışma programında Kenan İmirzalıoğlu’nun sorduğu “1980’lere kadar hangi ülkedeki yetim, gayrimeşru doğmuş, ebeveyni alkolik, ayrılmış veya fakir olan çocuklar devlet tarafından bazen açık artı ...

Baba, Bana Masal Anlatma – 1 

Evvel zaman içinde Evvel zaman içinde, kalbursaman içinde Develer tellal iken, pireler berber iken. Annem kaşıkta, babam beşikte iken… Ben babamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken, Babam düştü beşikten, alnını yardı eşikten. Annem kaptı maşayı, babam kaptı küreği, Gösterdiler bana kapı arkasındaki köşeyi… Neyse sözü fazla ...

ARŞİV